In de afgelopen jaren is er veel studie gedaan naar natuurwaarden van het Reestdal, maar er komt ook steeds meer aandacht voor de cultuurhistorische aspecten van het beekdal. Mens en natuur hebben samen vorm aan het Reestdal gegeven. Onmisbaar in het landschap zijn de boerenerven en de boerderijen. In dit interview vertelt Albert Dragt over de betekenis en geschiedenis van de boerderijen in het Reestdal.
Er staan prachtige monumentale boerderijen in het Reestdal.Is daar veel over bekend?
“In het Reestdal bestaan grote verschillen tussen boerderijen. Benedenstrooms zie je boerderijen met grote woonhuizen en hoe verder je stroomopwaarts komt , des te kleiner de boerderijen worden. Dat heeft te maken met de vruchtbaarheid van de grond. In de benedenloop is de grond veel vruchtbaarder dan in de bovenloop.

Daar ontstonden dan ook de grote landgoederen. Zo rond 1100 al was er in het benedenstroomse gebied al bewoning. Het gebied is er weidser, verderop is het Reestdal veel smaller. Dat komt door de zandruggen , die liggen vrij dicht aan de Reest, daar heb je een heel smal dal.”
 
 Liggen er bij De Wijk en IJhorst geen zandruggen?
“De essen  van Dunningen en van Dickninge waren zandruggen die vroeger al werden bebouwd. Op het lage land kon je niets verbouwen, want dat was te nat. Tot aan de rand van het dal stond vroeger alles onder water. Dat water stroomde naar Meppel, maar dat kon niet zo snel worden afgevoerd.

Het hoge water nam ook bezinksel mee, zodat de grond vruchtbaar werd. Er werd vaak twee keer geoogst. Op andere plekken was dat vaak niet mogelijk. De boerderijen hadden vaak veel vee. Tussen 1850 en 1920 zijn veel boerderijen verbouwd. Dat kun je vooral in De Wijk zien. Tot aan ’t Ende en de Bloemberg zie je dat bij veel boerderijen een voorhuis werd gebouwd.

Mooie voorbeelden zijn De Haalweide en ’t Ende. Een hele mooie boerderij is De Hof. De boeren wilden  laten zien dat ze het goed hadden. De tuin werd aangelegd,  je kon zien dat er een boer met aanzien woonde. Er stond ook vaak een bruine beuk in de tuin, dat was een teken van welstand. Toen Dickninge nog een klooster was, stond er een grote boerderij.

De woeste gronden daar in de buurt zijn allemaal ontgonnen door de monniken. Die hebben een groot aandeel gehad in de ontwikkeling van het Reestdal. En dan niet alleen op die plek, maar ook tot in de buurt van Avereest aan toe. De Havixhorst was vroeger ook een boerderij, een riddergoed, er stond een huis met een trapgevel, dat is niet het huis dat er nu staat.

Verder had je nog De Lokkerij, ook wel Klein Havixhorst genoemd , de Lindenhorst, de Braamskamp, de Schiphorst en nog veel andere grote boerderijen.”
 
 Waar leefden die boeren van ?
“Vooral van de veeteelt. De Wijk stond bekend om zijn stamboekvee. Dat vee was in heel Europa bekend. Meppel is rijk geworden door de handel in boter. Er werd trouwens ook vis gevangen in de Reest. Bekend zijn de zogenaamde “aalstallen” . Deze kwamen o.a. voor bij De Havixhorst en bij ’t Ende.

Daar werd met fuiken paling gevangen. ’t Ende is vaak verbouwd, eind 19de eeuw is dat voorhuis er neergezet. Die boerderij is vierhonderd jaar in dezelfde familie gebleven. Je kunt bij deze boerderij goed “de staart” zien. De oude boerderij bevindt zich tussen het voorhuis en de staart. De boerderij staat met het achtereinde naar de weg gericht. Vanuit het woonhuis hadden de bewoners dan uitzicht op de Herenweg richting IJhorst.

Men wilde op die manier laten zien “kijk, hier woon ik”. De es  van ’t Ende is veel hoger geweest. De es is voor het grootste deel afgegraven. Het zand is gebruikt voor de aanleg van het Wilhelminapark in Meppel. In 1792 was ’t Ende  al een boerderij met veel bezit: 30 stuks rundvee, 100 schapen, 90 varkens en 5 paarden. Dat was een grote boer voor die tijd. Vroeger bestond De Stapel maar uit vier boerderijen, t Ende was nummer vijf.
Bekend is ook de Dunninger-es, daar ligt een laag bouwgrond op van zestig tot tachtig centimeter, dat komt in het Reestdal nergens voor. Dat zegt genoeg over de ouderdom van zo’n es, want elk jaar werd de es door de mest uit de potstal iets hoger. De havezathe die daar gelegen heeft , daar is niets meer van over. Nu ligt op die plek een stuk bos, dat aan de Reest grenst. Niemand weet precies waar de havezathe heeft gelegen. Bij de Respers, in de buurt van de Haalweide, heeft vroeger ook een havezathe gelegen, maar ook die plek is niet bekend.”
 
 Hebben de boerderijen in het Reestdal ook bepaalde kenmerken ?
“Jazeker, het zijn vaak boerderijen van het zogenaamde hallentype. De gebinten werden gemaakt van eikenhout. Bij de boerderij stonden grote eiken in de eikengaarde en die leverden het hout. In de houtwallen stonden ook grote eiken die geschikt waren voor houtopbrengst.

Zo’n houtwal werd dan om de tien of twaalf jaar afgezet en van het hout werd dan gereedschap of palen gemaakt . En de grote eiken lieten ze dan lang staan voor het leveren van gebinten. Die eiken die ze nodig hadden waren wel meer dan honderd jaar oud. Met een dissel, een bijl die dwars op de steel stond, werden ze dan beweekt. De gebinten werden vaak op een kei gezet.

Bij de eerste boerderijen die men bouwde werden de gebinten in gegraven, maar die boerderijen zijn later allemaal ingestort. Later werden de gebinten op de veldkeien neergezet. Dan had je minder kans op het wegrotten van het hout. Bij ’t Ende kun je dit heel mooi zien. Een hallenboerderij bestond dus uit een geraamte van gebinten. De hoofdgebinten stonden niet aan de zijkant van de boerderij, die stonden meer naar binnen gericht.

Vroeger werden de muren gemetseld met twijgen en leem. Buiten de gebinten had je dan de stallen. De koeien stonden dan met de kop naar de deel. Aan de ene kant had je vaak de koestal en aan de andere kant de varkensstal, de paardenstal of de stal voor het jongvee. In het midden had je de deel. Deze ruimte was vaak verschillende ingericht.

Er waren boeren die op de deel het hooivak hadden, maar het hooi werd ook wel opgetast in de staart van de boerderij. In de staart had je ook vaak de potstal. De bodem van de deel bestond uit leem. In het voorjaar werd de deel opgeknapt en weer mooi vlak gemaakt. Aan de achterkant van de boerderij was een grote baander.

Een baander bestond vaak uit twee delen, een onder- en een bovenbaander. Het was een grote hoge deur waar paard en wagen geladen met hooi in kon rijden. Je hebt ook zijbaanders. Boven de koestal had je de hilde. Daar werd vaak het gereedschap opgeborgen. Daar zat het kippenhok op, maar ook het kamertje van de knecht.”
 
 
Bestaan al die kleine esgehuchten al lang?
“Ja, de boerderijen van Den Huizen worden bijvoorbeeld al in 1180 genoemd. Toen hebben er waarschijnlijk twee boerderijen gestaan. Vroeger liep er een weg achter langs de es. Dat pad liep helemaal rond tot aan wat nu de Meppelerweg is. Daar gingen de boeren langs naar het land. Die weg was mandelig, die werd door meerdere boeren gebruikt.

Rabbinge is ook een hele oude nederzetting, het is niet precies bekend hoe oud, waarschijnlijk van rond 1600. De boerderij waar nu de familie Rabbinge woont is van 1883. De Wildenberg is weer een aparte plek, die hoort niet bij Rabbinge. Er staat maar één boerderij, die waar nu de familie Blanksma woont. In de 17de eeuw al woonde daar de familie Takken.

Zo rond 1900 heeft de familie Zanting zich daar gevestigd. Men beweert dat het vee van de familie Takken een keer bezweken is aan een longziekte of aan miltvuur. Dat was erg besmettelijk. Op de plek waar het vee dan werd begraven mocht niets worden verbouwd. Er mocht wel bos aangeplant worden. Dat bosje is nog te vinden in het gebied Takkenhoogte.

Bij de Wildenberg spreken we van zwermhoevelandschap. Dat is bij Rabbinge ook het geval. Kampenlandschap wordt het ook wel genoemd. Den Huizen en Oud-Avereest zijn echte mooie oude esgehuchten, net als de Bloemberg en de Pieperij.. Men denkt dat Rabbinge een verbastering is van Rabberink een familienaam van Friese afkomst. Rabbinge ligt rondom een zijdalletje van de Reest, de zogenaamde Zwarten Kaat.

In dat natte gebied komt nu de boomkikker voor. Dat moeras is daar veel groter geweest. Mijn grootvader heeft dat allemaal nog ontgonnen. Als je via de es naar de Holtberg loopt, dan heb je daar een steilrand. Vroeger liep dat allemaal tot aan het moeras toe door, maar daar is heel veel afgegraven. Op Rabbinge heb je erg mooie en oude essen.

Mijn grootvader verbouwde er haver, rogge en aardappelen. Daarna werd het allemaal gras en nu staat er gerst en rogge op.  Rabbinge had weinig madelanden, natte landen langs de Reest.
Vanaf de Holtberg heb je een mooi uitzicht op Balkbrug en voorbij de Holtberg heb je een mooi zich op Den Kaat. Nu heeft het Drents Landschap in dit gebied een aantal poelen gegraven om het leefgebied van de boomkikkers te verbeteren. De bosjes die je hier aantreft zijn in de 19de eeuw aangeplant door Drentse boscommissies die bossen aanplantten op ongeschikte landbouwgronden.”

Vroeger werd door baron van Dedem de Dedemsvaart gegraven en door de aanleg van de Sponturfwijk liep de boel toen ook onder water. Dat gaf toen al een hoop gezeur. In de jaren zestig zijn het waterschap het Riegmeer en de boeren bij elkaar gekomen en toen hebben ze besloten tot de aanleg van een reestvervangende leiding. Deze is toen rond 1969 gegraven. Toen die klaar was ging een hoop water niet meer door de Reest , maar via de sluis bij De Stapel richting de Hoogeveense Vaart .Van die tijd af is het Reestdal uitgedroogd.Voor veel dier-en plantensoorten was dit funest. De weidevogels zijn toen ook in aantal achteruitgegaan. Tussen Balkbrug, Den Kaat en Den Huizen zaten vroeger ontzettend veel weidevogels. Daar werden toen veel kievitseieren gezocht. Ook bij de Bloemberg en De Stapel zaten veel weidevogels. Nu zien je nog maar weinig kieviten meer. Een beek wordt gevoed door kwelstromen. Een beek heeft een groot inzijggebied. Kilometers verwijderd van de beek zakt het water de grond in en het kan wel honderden jaren duren voordat dat water bij de beek terecht gekomen is. Het komt dan als kwelwater naar boven.

Op die lange weg heeft het water dan veel mineralen meegenomen.In het Reestdal neemt kwelwater heel veel ijzer mee. De Reest is een traagstromende ijzerhoudende laaglandbeek. Bij het kerkvonder kun je de ijzerbacteriën goed zien. Je ziet het blauwe/bruine water zo uit de wal stromen. De sloten die op de Reest afwater hebben dat water ook allemaal. Vroeger noemden de boeren dat rodolm. “Rodolm moet je niet in de sloot hebben,” zeiden ze dan. Op sommige plekken zette het ijzer zich vast in de bodem. Daar gaan eeuwen overheen. Zo ontstonden oerbanken van wel twintig centimeter dik. Als je erop slaat kun je zien dat er ijzer in zit. Het kan zo dicht zijn dat het water er gewoon op blijft staan. Op De Wildenberg heb je ook zo’n plek, daar groeit bruine en witte snavelbies, moeraswolfsklauw en zonnedauw. Een hooggelegen vochtige plek met een oerbank of een leembank eronder.

Het Reestdal is een beekdal, dat nog niet erg is aangetast. Alleen is de Reest zonder kop en zonder staart. Het brongebied heeft nu geen bron meer. De Reest had vroeger aan het begin een grote spons, die zo nu en dan werd uitgeknepen en via via moest dat water dan richting Meppel. Aan de zuidkant is er ook aan geprutst. Vroeger liep de Reest via de Oeverlanden naar Zwartsluis. Maar het Meppelerdiep werd gegraven en de bochten werden uit de Reest gehaald. Eigenlijk liep het Reestdal tot aan Zwartsluis. Maar die staart is er dus ook af. De Reest begint nu bij het Bergje. Eerder kwam de Reest bij de Tippe, bij Lutten weg. Ik weet niet of het water bij De Tippe nog een stukje bovenloop van de Reest is, vroeger liep daar de Lutterbeeke en vanaf Slagharen kwam er ook nog een veenbeekje weg. Daar lagen ook grote vennen, meerstallen werden ze genoemd. Bij Dedemsvaart, Lutten en Hardenberg had je ze ook. Er liepen ook veenstroompjes, die op bepaalde plekken bij elkaar kwamen. Het water stroomde dan via de Lutterbeeke richting het Bergje en daar werd het de Reest.

Sinds de Middeleeuwen is er aan het Reestdal weinig veranderd. Hier en daar is wel wat bijgebouwd, maar men heeft toch wel al gauw ingezien dat het een bijzonder gebied is. Oud-Avereest en Den Huizen bijvoorbeeld zijn beschermde dorpsgezichten en daar mag ook nooit bijgebouwd worden. Als er een paar boerderijen bij elkaar staan noemen we dat een esgehucht, maar De Wildenberg bestaat maar uit één boerderij. Dat noemen we dan een zwermhoevelandschap. Rabbinge is een streekesgehucht. Het gehucht Rabbinge bestaat uit vijf boerderijen in een lange strook. Oud-Avereest is een esgehucht met een kerk. De kerk stond in het midden en vanaf alle kanten liepen de kerkenpaden naar Oud-Avereest. Dat maakt dit landschap ook uniek. De spin met daarom toe een web van paden, zeg ik wel eens.

Bij de kerk van IJhorst zie je dat ook. Op Oud-Avereest hebben drie kerkjes gestaan. Het kerkhof ligt op een hele mooie zandopduiking. Het eerste kerkje was een houten kerkje met een strooien dak en keitjes op de vloer. Later is er een stenen kerk gebouwd met een klokkenstoel er naast. Die twee klokken zijn toen in 1853 overgebracht naar de toren van de kerk die er nu staat. In de oorlog zijn de klokken er door de Duitsers uitgehaald, maar één is er teruggekomen. De ander ligt misschien als patroon of huls op de steppen van Rusland. Klokkenstoelen waren er niet veel in deze omgeving. IJhorst heeft er nog één. Het unieke van het Reestdal zijn die mooie dekzandruggen met daartussen het dal. Op sommige plekken is het dal heel smal. Bij De Wijk wordt het landschap weer veel wijdser. Bij Oud-Avereest kun je heel mooi zien dat de Reest door een dal stroomt.
Boeren in een kleinschalig landschap
In het Reestdal vind je nu nog hele kleine esjes. Essen zijn ontstaan door het potstalsysteem. De potstal is een verdiepte stal. Mijn grootvader had er één op Rabbinge, dus ik heb er in gewerkt. Er werd een laag heideplaggen ingelegd. Daar kwam dan stro op. Eerder was stro te duur, toen waren het alleen maar plaggen. Als de sloten werden uitgebaggerd, kwam er ook een laag plantenresten in de potstal. In de potstal stond vaak het jongvee of schapen.
 

De paardenmest en de varkensmest kwam er ook bij op en dan weer een laag ruigte en zo stapelde zich dat op . De varkenshokken lagen vaak tegen de potstal aan en de mest werd dan zo over het muurtje in de potstal gegooid. Mijn grootvader gebruikte geen heideplaggen meer, maar stro. Elke jaar werd de potstal geleegd. De mest werd naar de es gereden en die werd dan weer een beetje opgehoogd met organisch materiaal. Zo kwam een es in de loop van de tijd aan zijn bolle vorm. Op de es van Dickninge is dat heel mooi te zien. Op Rabbinge ook. Achter de Havixhorst zie je de vorm van de es ook goed.
Om de es van De Wildenberg liep vroeger tot aan de rand van het Reestdal een houtwal. Die houtwal moest dan het vee vanuit de graslanden tegenhouden. Die houtwal is nu weer opnieuw ingeplant, want hij was in de loop van de tijd verdwenen. De essen werden aangelegd op de dekzandruggen, dat moest ook wel, want ‘s winters stond het dal helemaal onder water. Wat boven het water bleef werden de boerderijen opgebouwd en de essen aangelegd. Door de potstalmethode kregen de boeren in de Middeleeuwen meer mest en konden ze langer op dezelfde plek blijven. Zo konden de boerennederzettingen ontstaan. In de pre-historie werd het Reestdal niet permanent bewoond, alleen door trekkende groepen. Op de essen werd gerst, rogge en haver verbouwd.
Later kwam daar de aardappel bij. De eerste korensoort heette emmergerst. Op stukjes verbrande heide werd ook wel boekweit verbouwd. In de as werd de boekweit dan gezaaid. Na de oorlog veranderden veel gemengde bedrijven in veebedrijven en verdwenen ook veel essen. Die werden gebruikt als grasland. Nu is bijvoorbeeld Het Drents Landschap weer bezig om die verdwenen essen te herstellen. In de oorlog moest veel grasland gescheurd worden en omgezet worden in bouwland. Dat was voor de voedselproductie. Na de oorlog gebeurde precies het tegenovergestelde.
 

Er waren ook gras- en hooilanden. Dat waren de zogenaamde madelanden, die lagen langs de beek. Hier was je als boer erg afhankelijk van het weer. Kreeg je veel nattigheid, dan was de oogst niet erg hoog. Je kon wel twee keer hooien. Het Reestdal was namelijk redelijk bemest.
In Schrapveen bijvoorbeeld liggen nog hele kleine dijkjes in het land. Als het water dan op het land kwam, nam het slib en ander organisch materiaal mee. Het water bleef dan een poosje staan, want door die dijkjes kon het niet weg. Later werden die dijkjes doorgestoken en liep het water weg en dan lag er een laag slijk en vergane plantenresten op de bodem. Zo was het Reestdal vruchtbaar terwijl het toch niet bemest werd. Daardoor kon je vaak twee keer oogsten. De eerste keer kon er pas laat gehooid worden, vaak was dat half juni. De tweede snee werd ook vaak geperst en door die persbulten kwam dan nog spurrie en knollen. Het vee liep niet op de lage graslanden, die graasden op hoger gelegen grasland. Het madeland was het hele lage hooiland, op de zandkoppen lagen de essen en de koeien stonden vaak op land er tussen in.

Ook de hakhoutbosjes waren belangrijk voor de boeren. Die werden ongeveer om de tien, twaalf jaar afgezet. De boeren hadden takkenbossen nodig. De bakker stookte de oven met takkenbossen. De bomen werden uitgesnoeid en de takken werden aan bossen gebonden. Naast de bakkerij hadden de bakkers grote mijten opgebouwd. Dat hout moest een tijd drogen, want dat wou niet direct branden. Het dikke hout werd door de boeren gebruikt voor palen.Boeren hadden toen veel palen nodig, want ze rotten gauw weg. Soms had je drie palen naast elkaar staan, dan werd een paal vervangen terwijl de vorige rotte palen er nog wat bij hingen. Op den duur werd van rotte palen weer brandhout gemaakt. Dat zie ik nog zo voor me.

De eikengaardes werden aangeplant naast de boerderij. Een eikengaarde is eigenlijk een soort eikenboomgaard. De eiken bleven heel lang staan. Ze waren voor de houtproductie. Eikenhout was duur. De boer had altijd op de hilde, dat was de zolder boven de koeien, een stapel eikenplanken klaar liggen voor de doodskist. In het kabinet hadden ze het doodskleed klaar liggen. Ze dachten aan het heden, de toekomst en het verleden. Er werd ook eikenhout verkocht of er werden gebinten van gemaakt. Een boerderij bestond uit gebinten, het zogenaamd hallehuistype werd uit gebinten opgebouwd en daarom heen werd de boerderij opgebouwd. Bij boerderij ‘t Ende kun je een mooie eikengaarde zien.

 Als je houtwallen niet afzet, dan worden het bomen en dan wordt zo’n wal helemaal kaal van onderen. De houtwal werd steeds uitgedund en niet in één keer helemaal gekapt. Een mooie eik lieten ze staan. Op Rabbinge stonden grote eikenbomen in de houtwal. Later konden ze dat hout weer goed gebruiken. Houtwallen waren er niet alleen voor geriefhout, maar ook voor veekering. Dan stonden er veel doornstruiken in. Op Den Huizen heb je bijvoorbeeld nog een hele mooie meidoornhaag. Meidoornbomen moet je regelmatig afzetten om ze mooi dicht te houden. Vroeger kon het vee er dan niet doorheen.

Sleedoorn, meidoorn en braamstruiken werden ingeplant. Het is jammer dat veel houtwallen in het Reestdal verdwenen zijn. Ze deden ook dienst als trekweg voor de dieren. Een dier gaat niet graag over de vlakte, langs de houtwallen kunnen ze zich dan veilig verplaatsen. Dassen, vleermuizen en vlinders maken er graag gebruik van. Veel vogels nestelen in houtwallen. Een houtwal was voor veel dieren een belangrijk biotoop. In de jaren vijftig en zestig verdwenen veel houtwallen.De boeren wilden een grootschalig landschap, veel machines konden op kleine stukjes land niet uit de voeten. Dus moest het land groter worden en werden veel houtwallen en houtsingels worden opgeruimd”