De zwarte els produceert enorme hoeveelheden stuifmeel

Silhouet takken zwarte els in de winter

Als één boom in de wintermaanden makkelijk te herkennen is, dan is het wel de zwarte els. Het silhouet wordt namelijk bepaald door de aanwezigheid van honderden zwarte elzenproppen, de vrouwelijke katjes van vorig jaar. En als je wat dichterbij komt vallen de paars gekleurde knoppen op.

Eenhuizig

Elzen zijn eenhuizig. Dat wil zeggen, dat de boom mannelijke én vrouwelijke bloemen

mannelijke meeldraadkatjes zwarte els

draagt. De bloemen worden katjes genoemd. Het zijn windbloemen en ze vallen niet echt op. Lekker ruiken doen ze ook al niet, insecten vliegen er aan voorbij. De mannelijke katjes, lange gele “snottebellen” , produceren enorme hoeveelheden stuifmeel. Schud aan een elzentak met rijpe meeldraadkatjes en je ziet het. Wolken geel poeder vliegt je om de oren. De vrouwelijk bloemen (stamperkatjes) vallen helemaal niet op. Het zijn ovaalronde

Stuifmeel op de schubben van de vrouwelijke elzenkatjes

rode knopjes die uit kleine schubben bestaan. Het stuifmeel van de meeldraadkatjes moet tussen deze schubben terechtkomen. Als de stamperkatjes bestoven en bevrucht zijn veranderen ze in groene kegeltjes. Het jaar erop zijn ze rijp en bruin/zwart van kleur. Ze worden dan elzenproppen genoemd.

Stuifmeel

In de plantenwereld wordt stuifmeel op verschillende manieren verspreid. Insecten doen

Pollenkorrels zwarte els ( bron : www.vcbio.science.ru.nl )

dit, de wind natuurlijk en er zijn ook planten die de pollen via het water kwijt raken. De zwarte els is een windbloeier. Net als de berk en de hazelaar. De bloei komt vroeg als de boom nog niet in het blad staat. Logisch, de wind moet de katjes goed kunnen bereiken. Typische kenmerken van windbloeiers zijn verder de vrij onopvallende bloei, enorme stuifmeelproductie, geen of heel weinig nectar, relatief lichte pollenkorrels.

Het oppervlak van de pollenkorrels bij de zwarte els is lichtgolvend met goed zichtbare, kleine uitsteekseltjes die soms ribbels lijken te vormen. De kleur van het pollen is lichtgeel.  (bron : www.vcbio.science.ru )

 Knoppen

Aan het blad herkent men de boom. Dat is waar, maar vergeet de knoppen niet. Er zijn veel bomen en struiken met karakteristieke knoppen. Denk maar aan de paardenkastanje met zijn kleverige grote bruine knoppen of de zwarte knoppen van de es. De eironde elzenknoppen zijn prachtig paars van kleur en ze staan op kleine steeltjes. Vooral in de maanden februari en maart, net voordat ze openbarsten, zijn ze goed te zien.

Hout

Het hout van de zwarte els is niet erg duurzaam, daar is het te zacht voor. Onder water en afgesloten van zuurstof is elzenhout wel in staat om lang goed te blijven. Het heeft ook een bijzonder eigenschap. Als het hout in aanraking komt met de buitenlucht verandert het sterk van kleur. Het blanke hout krijgt dan een oranjerode kleur. De oorzaak van die kleurverandering is niet helemaal duidelijk. Er wordt beweerd dat koolmonoxide de oorzaak hier van is. De rode kleur van gezaagd elzenhout heeft altijd tot de verbeelding van de mens gesproken, want er zijn vele sagen en legendes over gemaakt. Bijgeloof viert hier hoogtij. Zo zou een bloedende els een kwade geest herbergen. Tijdens de Middeleeuwen was het kappen van elzen in Ierland verboden.

Zwarte els op een mooie esrand bij Rabbinge

Elzensingels en moerasbosjes

Moerasbos

In het Reestdal tref je op verschillende locaties elzensingels aan. Vaak langs sloten of langs graslanden en akkers. Vroeger werden elzensingels geplant als windsingels of om er brandhout of geriefhout uit te halen. In dat geval werden de elzen tot op de grond afgezet. Dat gebeurde om de acht tot tien jaar. Na het omzagen groeiden de elzen dan weer opnieuw uit. Zwarte elzen tref je ook in kleine natte bosperceeltjes aan. Moerasbosjes kwamen vroeger veel voor op de flanken van een beekdal.

Elzensingellandschap als erfgoed

Een gebied, waar je mooie elzensingels kunt zien is de omgeving van Staphorst en Rouveen. Toen dit gebied nog niet door ruilverkavelingen was verknald stonden hier duizenden elzen. Kilometers lange singels bepaalden het landschap. Daar is veel van verdwenen. Gelukkig ziet men nu de waarde van dit oude cultuurlandschap in. De Vereniging Nederlands Cultuurlandschap ziet dit landschap zelfs het liefst op de lijst van de Unesco.  In 2010 startte een project van de Provincie Overijssel i.s.m. netwerkbeheerder Tennet, de gemeente Staphorst en andere organisaties om het oude cultuurlandschap in de omgeving van Rouveen (o.a. langs de A28) een beetje de glans te geven van vroeger. Uiteindelijk moet zo’n 50 kilometer aan elzensingels worden hersteld of geplant. Tennet speelt hierin een rol als “goedmaker”, omdat een hoogspanningskabel die het Reestdal doorkruist niet werd verwijderd.

Meer lezen ? 

Een boeiend artikel over windbestuiving

Over de drie manieren waarop stuifmeel wordt verspreid

Informatie over de zwarte els op website Flora van Nederland

Last van pollenallergie ?  Kijk op de Hooikoortsradar voor de meest actuele info.

Over elzensingels in ons land

Voor mensen die last van hebben hooikoorts is dit geen leuk artikeltje, want het gaat onder andere over stuifmeel. En als je last hebt van pollenallergie sla je misschien al dicht als je dit leest en de foto’s bekijkt. De eerste bomen bloeien ! In februari begon de hazelaar al en nu laat op veel plaatsen de els ook al snottebellen zien.  Een bloeiende hazelaar is op afstand goed waar te nemen,want de gele meeldraadkatjes vallen op in een nog kale houtsingel of tuin. De mannelijke katjes van de zwarte els zijn misschien iets minder geel, maar opvallen doet ook deze boom in maart. De twee bomen zijn windbloeiers. De bomen die in deze categorie vallen produceren veel stuifmeel, het stuifmeel is erg licht en wordt geproduceerd door vrij reukloze en matig opvallende bloemen. Insecten zijn dan ook niet erg geïnteresseerd in deze bloeiende bomen. De bloemen bevatten namelijk erg weinig of geen nectar. De hazelaar en de els hebben nog iets gemeen: ze zijn beide eenhuizig. Dat betekent, dat ze mannelijk en vrouwelijke bloemen bezitten. En dat klopt ook wel als je erop let, want aan een tak zie je meeldraad- en stamperkatjes. De meeldraadkatjes zijn mannelijk en produceren de mannelijke voortplantingscellen, die bij planten stuifmeelkorrels genoemd worden. De stamperkatjes zijn vrouwelijk en bestaan uit een stamper met daarin eicellen die door de stuifmeelkorrels bevrucht moeten worden. Bij de hazelaar kun je  het bovenste deel van de stamper, de stempel, goed zien. Dit rood gekleurde sterretje vangt de stuifmeelkorrels op.

Stamperkatjes zijn bij de hazelaar erg klein, je moet goed zoeken om ze te kunnen zien. Uit een bevruchte vrouwelijke bloem ontstaat een hazelnoot. Het gebeurt vaak, dat de meeldraadkatjes veel eerder rijp zijn dan de stamperkatjes. De boom kan zich zelf dan niet bevruchten.

Bij de zwarte els gaat de voortplanting op dezelfde manier. De meeldraadkatjes zien er net als bij de hazelaar uit als ”snottebellen”, maar de stamperkatjes zijn groter en staan op kleine steeltjes. Als ze rijp zijn,zijn ze diep rood gekleurd. Als de vrouwelijke bloempjes bestoven zijn ontwikkelen ze zich in het eerste jaar als groene kegeltjes. Het jaar daarop zijn de kegels pas rijp, zijn dan bruin gekleurd en gaan open staan. De zaadjes vallen er dan uit. De bruine tweejarige kegels  worden ook wel elzenproppen genoemd. Vogels zoals sijsjes en mezen eten de zaadjes graag tussen de schubben van de proppen weg.