Boerderij 't Ende op De Stapel met links de eikengaard

De schoonheid van het kleinschalige beekdallandschap aan weerszijden van de Reest hebben we aan de boeren te danken. Niet de agrariërs van nu, maar de boeren van (ver) voor de 20ste eeuw. Die hebben het beekdal ingericht. De ruige en kletsnatte natuur werd

Zandpad over Rabbinge

omgezet in hooilandjes, drinkpoelen, hakhoutbosjes, akkerland, houtwallen, zandpaden en boerenerven. Het Reestdal is nog niet zo lang bewoond. Pas in de middeleeuwen, zo rond het jaar 1000, gaan mensen zich vestigen in het beekdal dat op veel plekken nat en ondoordringbaar is. Op de hoge dekzandruggen kun je gaan wonen. Daar komt het water niet. Zo ontstaan de eerste kleine gehuchten, vaak niet meer dan drie of vier boerderijen groot. Veel ruimte is er niet. Denk aan Den Huizen, De Wildenberg, Den Kaat, Rabbinge, De Pieperij, De Bloemberg, Groot Oever,  enz.  Met het woordje “gehucht” doe je deze prachtige woonplekken te kort.  Een mooiere benaming is buurtschap. Eerst leefden mens en dier onder één dak, maar vanaf de 16de eeuw gaat dat veranderen. Dan ontstaat het hallehuis, een bouwvorm die je in ons land op veel plaatsen tegenkomt. Kenmerkend voor een hallehuis is de driebeukige indeling, een middengedeelte met aan weerszijden twee zijbeuken. En natuurlijk de lage zijgevel, vaak niet hoger dan de deur.

Het geld zat in de benedenloop 

Voordat we gaan kijken naar een aantal kenmerken van een Reestdalboerderij, moet wel eerst even opgemerkt, dat er grote verschillen bestonden/bestaan tussen de boerderijen in de bovenloop en de benedenloop van het beekdal. De boerenbedrijfjes in de bovenloop en

Boerderij bescheiden weggestopt in het groene Reestland

ook in de middenloop ( zo ongeveer van Dedemsvaart tot de Bloemberg) zijn vaak bescheiden en soms ook nog weggestopt in het landschap. Groene vaak bijna onzichtbare oases. In de benedenloop tot aan Meppel gaat  het de boeren vanaf de tweede helft van de 19de eeuw heel erg voor de wind. De Reestlanden worden door achterblijvend slib (na overstromingen) erg vruchtbaar en leveren hooi van prima kwaliteit. Boeren worden rijk van de export van boter en later ook van biggen. Waarom zou je bescheiden blijven als het geld tegen de plinten klotst ? De welvaart mag gezien worden, veel boerderijen krijgen prachtige voorhuizen met daaromheen in Engelse stijl aangelegde landschapstuinen.

Imponerend voorhuis met aangelegde tuin als symbool van rijkdom

Kenmerken: waar kun je op letten ? 

Let bij een wandeling of fietstocht eens op de boerderijen in het Reestdal. De mooiste en grootste staan dus vooral richting De Wijk en Meppel, maar ook in de middenloop vind je prachtige (kleinere) boerderijen op hele mooie locaties. Veel boerderijen hebben hetzelfde bouwplan en overeenkomstige kenmerken, zoals de volgende :

Eikengaard 

Veel boerderijen hebben nog een eikengaard.

De boerderijen zijn  opgebouwd  rond een serie achter elkaar geplaatste gebinten. Deze gebinten bestaan in het Reestdal vrijwel altijd uit eikenhout. Eikenbomen zijn in die tijd ruimschoots aanwezig. Ook voor kozijnen, vloeren en deuren wordt eikenhout gebruikt. Bij boerderijen worden ook eiken geplant om later hout te kunnen leveren. Deze eikengaarden zie je nog steeds bij grote boerderijen in het rijkere benedenstroomse deel van het Reestdal. Boerderij ’t Ende heeft bijvoorbeeld een mooie eikengaard, maar er zijn er veel meer. Let er maar eens op.

Staart

In de staart (rechts) van boerderij 't Ende zat het inmiddels gesloten infocentrum van Het Drentse Landschap

Natuurlijk veranderen boerderijen altijd van vorm en grootte. Dat heeft alles te maken met economische ontwikkelingen. Typerend voor de boerderijen van het Reestdal zijn de aangebouwd schuren aan de achterzijde. Ze worden er aangebouwd als de veeteelt zich gaat uitbreiden. Er is gewoon meer ruimte nodig. De schuren worden dan vaak verspringend aan de boerderij vastgemaakt, zodat de grote achterbaander nog kan worden gebruikt. Wordt een schuur nog verder uitgebreid, dan spreekt men van een “staart”.

Voor en achter

Het woonhuis onder de pannen, de deel onder het riet.

Doordat het hallehuis in vakken is opgebouwd ( dat kan door het geraamte van gebinten) is het aanbrengen van een scheiding tussen wonen en werken logisch. Vaak wordt een stenen muur tussen deze twee gedeeltes opgetrokken. Voorhuizen krijgen pannen, het achterste deel van de boerderij wordt met riet afgedekt. Aan de voorzijde van de boerderij is de boerin de baas. Ze doet de boomgaard, de groentetuin, de siertuin en ze gebruikt het bleekveld. In het werkgedeelte maakt de boer de dienst uit. Zij zit onder de pannen!

De boerderijen hebben nog meer kenmerken die makkelijk te ontdekken zijn.

Uilenbord. Niet alle boerderijen laten de kerkuil toe en stoppen het gat dicht.

Het uilenbord

Aan de achterzijde van de boerderij komt op veel plaatsen een uilenbord voor. Het dak loop daar dan niet door tot aan de nok, maar sluit ongeveer anderhalve meter lager aan op de constructie van het zadeldak. Hierdoor ontstaat een stukje achtergevel in de vorm van een driehoek. Door het uilenbord kan de kerkuil het gebouw binnenkomen. Vroeger was de uil vaak welkom. Nu niet altijd meer. Het voordeel van een uil in je schuur is de aanwezigheid van een muizeneter. Maar graanopslag komt in de schuur niet meer voor. En echt nodig lijkt de vogel ook niet meer. Toch zijn er veel eigenaren van schuren en boerderijen die kerkuil graag te gast hebben. Vogelsecties van regionale natuurbeschermingsorganisaties hebben tientallen uilenkasten opgehangen. Zo is de kerkuil weer een normale verschijning in het Reestdal geworden. Jammer is dat er ook uilenborden worden dichtgemaakt. Begrijpelijk is dat wel, want een familie kerkuil geeft veel troep. Je moet wel een beetje tolerant zijn.

Jonge kerkuilen worden vaak geringd.

Wanden van hout

Vroeger hadden veel boerderijen wanden van hout.

Houten gevels zijn vaak toegepast, Je ziet ze nog op veel plaatsen. Vooral bij achterhuizen, schuren en stallen worden ze aangetroffen. De ruwe planken worden “gepotdekseld” aangebracht en lopen meestal horizontaal. De planken bestaan meestal uit eikenhout. Dat is duurzaam en behoeft weinig onderhout. Bij andere houtsoorten wordt dan koolteer (mag nu niet meer) gebruikt om het hout te verduurzamen.

Baanderdeuren en mestdeuren

Baanderdeur in het achterhuis

Het achterhuis is toegankelijk door grote baanders (baanderdeuren). De deuren geven toegang tot de opslag- en werkruimte van de boerderij. Paard en wagen moeten er door kunnen. Karakteristiek zijn de achterhuizen met hun lage zijgevels en kleine mestdeuren of mestluiken. In de ruimte er tussen zijn vaak ijzeren stalraampjes aangebracht.

IJzeren stalraampje

Deze gevels ontstonden vooral de 19de eeuw als de potstal langzamerhand plaats maakt voor de “Hollandse stal” . De koeien komen netjes in de rij te staan met een brede goot voor de mest tegen de zijgevel aan. Door de aanwezigheid van een aantal kleine mestdeuren kan de mest snel uit de gruppe worden verwijderd.

 

Leilindes als Zonneschermen

Leibomen moet het felle zonlicht 's zomers temperen.

Je ziet ze tegenwoordig steeds meer:  leibomen. Nu vaak geplant als sierbomen, ze staan ook niet altijd aan de zuidkant van de woning. In het Reestdal zijn ze altijd aan de zonzijde van het woonhuis een normaal verschijnsel geweest. Vaak worden lindes gebruikt. Deze leilindes zorgen in een warme zomer voor enige verkoeling in het woongedeelte. Een duurzame soort luxaflex.

Een levensboom in het bovenlicht

Levensboom in het bovenlicht

Het bovenlicht is het raam dat zich boven de (voor) deur bevindt. De levensboom is geen typisch Reestdal ornament. In andere delen van ons land komt deze ook voor. De levensboom is vaak van gietijzer en meestal wit van kleur. De boom heeft een symbolische functie. Met zijn wortels in de bodem en de takken gericht naar boven kan hij worden gezien als een verbinding tussen hemel en aarde.

Rode beuk

In het rijkere deel van het Reestdal wordt in de tuin voor de boerderij een rode beuk geplant. Deze boom is een symbool voor de welvaart in het gebied. Inmiddels zijn veel rode beuken (of paardekastanjes) uitgegroeid tot kolossale bomen. Ze geven de boerderij meer uitstraling. Vooral in de buurt van De Stapel en De Wijk zijn hier mooie voorbeelden van te zien. Jammer is dat één van de oudste en mooiste beuken van het Reestdal aan de Stapelerweg sneuvelde. De ramp voltrok zich in februari 2022 tijdens de storm Eunice. Zonde ! Als een sfeer bepalende, karakteristieke monumentale boom verdwijnt doet dit pijn.

Prachtige monumentale beuk in de voortuin van de boerderij

Bakhuisje

Vervallen bakhuisje, inmiddels gerenoveerd

Bij een aantal monumentale boerderijen in het Reestdal staan ze nog: afzonderlijke gebouwtjes, waarin de boerin brood bakte. Het huisje had een dak van dakpannen, want een rieten dak was veel te vuurgevaarlijk. De hele boerderij zou er aan kunnen gaan!

 

 

Vanaf het dak van het bakhuisje heeft deze steenuil een mooi uitzicht

Tuin

In de groene ruimte rondom de boerderij draait het niet zozeer om schoonheid, maar om functie. Alle elementen moeten een doel hebben. De moestuin, de bleek, de fruitboomgaard, de leibomen, de eikengaard,  de mestbult. de siertuin, de drinkpoel, de bessenstruiken, de meidoornhaag,  alles heeft een taak. Het boerengezin is zo veel als mogelijk zelfvoorzienend. Zelf groente verbouwen , de boomgaard en bessenstruiken voor (klein) fruit, gebinten voor uitbouw van de boerderij uit de eikengaard, snijbloem uit de siertuin, enz.

Dahlia's als snijbloem in de boerentuin

Veel boerderijen hebben geen agrarische functie meer. Dat is jammer, de ziel verdwijnt dan uit het boerenlandschap. Nieuwe bewoners zouden eigenlijk bij de aankoop van hun

Tekening uit boek "Over de Reest". over de bebouwde cultuur in het Reestdal

nieuwe stek gratis het boek “Over de Reest” moeten krijgen. Hierin wordt vanuit historisch perspectief de gebouwde (boeren) cultuur beschreven. Anders gezegd: lees hoe vroeger de boerenerven in het Reestdal waren ingericht en misschien is het de moeite waard om je erf ook zo in te richten.

 

 

De schoonheid van het verval 

Verlaten boerderij

Leegstaande vervallen boerderijen, er stond er jaren eentje op De Bloemberg. Wat kan verval mooi zijn !  Een verlaten fabriek, loods, boerderij of nog mooier een ruïne, zijn locaties voor de Urban-fotograaf. Sfeervolle foto’s maken op plekken waar je vaak niet mag komen. De boerderij op de foto is helemaal in prachtige oude stijl opgeknapt.

 

 

Het landschap in een beekdal is ontstaan door de wisselwerking van mens en natuur. Het is de natuur die ooit de weg van een meanderende stroom bepaalde, het zijn de mensen die de omgeving van een beek hebben ingericht. Een beekdal is een cultuurlandschap,maar niet alle landschapselementen zijn van mensenhand. In het boek “leestekens van het landschap” (uitgave landschapsbeheer Nederland) staat een grote hoeveelheid landschapselementen beschreven. Dit boek staat aan de basis van de volgende alfabetische lijst met landschapselementen:

Bakhuisje

Bij een aantal monumentale boerderijen in het Reestdal staan ze nog:afzonderlijke gebouwtjes,waarin de boerin brood bakte. Het huisje had een dak van dakpannen,want een rieten dak was veel te vuurgevaarlijk. De hele boerderij zou er aan kunnen gaan!

Beek

Een kleine tot middelgrote min of meer natuurlijke stroom. Niet veel beken in ons land hebben nog een natuurlijke stroom. Ze zijn vaak gekanaliseerd of het brongebied bestaat niet meer. In Twente is de Mosbeek een voorbeeld van een beekje dat nog redelijk in tact is gebleven. En het beekdal van de Drentse Aa natuurlijk, daar kabbelen nog veel beekjes noordwaarts. Het brongebied van de Reest bestaat ook niet meer. De waterstand wordt ook door het waterschap geregeld. Zo natuurlijk zijn de beken in ons land niet meer.

Berm

Een strook grond aan weerszijden van een weg. Vroeger was de flora in de bermen veel mooier en veelzijdiger dan nu. Toen werden de bermen door de boeren een paar keer per jaar gemaaid. Het maaisel werd afgevoerd, want dat konden ze goed gebruiken. Zo werden de bermen steeds schraler (=voedselarmer) en dat was gun stig voor heel veel plantensoorten. Tegenwoordig worden bermen door gemeentes of provincies beheerd. Het maaisel wordt vaak gehakseld en blijft in de berm achter. Hierdoor wordt de berm voedselrijker en verdwijnen heel veel plantensoorten. Door strooizout worden bermen ook rijker aan meststoffen. De laatste jaren zien we een toenemende interesse in ecologisch maaibeheer.

Boomgaard

Een omsloten stuk grond achter of naast de boerderij waarop vruchtbomen geteeld werden. Reestdalboerderijen hadden vaak een boomgaard,die ook wel werd gebruikt als kalverweide. In de boomgaard werden vaak appelbomen geplant,maar er was ook klein fruit, zoals aalbes en kruisbes.

Broeihoop

Een bult organisch materiaal met als doel een plek te maken waar amfibieën,reptielen en kleine zoogdieren kunnen schuilen,overwinteren of voortplanten. Toen de mestbulten bij de boerderijen verdwenen was dit funest voor de ringslang. Die legt eieren in de bult en laat ze door de broeiwarmte uitbroeden. Gelukkig zie je hier en daar weer mest-en composthopen wwar dieren van kunnen profiteren. Vrijwilligers leggen in natuurgebieden wel broeihopen aan van maaisel,bladeren of materiaal uit sloten en veenputten.

Buitenplaats

Een landhuis met bijgebouwen en een park of tuin. In de negentiende eeuw werden in de regio veel buitenplaatsen gesticht. Op de plaats van het klooster Dickninge bijvoorbeeld liet de familie de Vos van Steenwijk het huidige landhuis bouwen.(1813)

De buitenplaatsen in het Reestdal liggen allemaal in het benedenstroomse gebied tussen De Wijk en Meppel. Voorwijk,Dickninge en De Havixhorst zijn er voorbeelden van.

Dekzandkop

Zeer kenmerkend voor de flanken van het Reestdal, vooral in de middenloop. Het zijn zandbultjes, die in de laatste ijstijd zijn ontstaan door koude poolwinden. Het landschap was toen nauwelijks begroeid. Door de straffe wind kon zand makkelijk verstuiven. Waar het zand werd weggeblazen ontstonden laagtes, waar het terecht kwam vormden zich zandruggen of kopjes. Ze worden ook wel zandopduikingen genoemd. De zandruggen lopen vaak parallel aan beken. In de middeleeuwen gingen de boeren in het Reestdal op deze zandkoppen wonen. Zo ontstonden kleine esgehuchten. Op de zandruggen werden de essen (akkers) aangelegd. Deze akkers werden in de loop der eeuwen nog iets hoger door het opbrengen van mest en ander organisch materiaal uit de potstallen.

Drift (schapendrift)

Toen de boeren nog schapen hadden werd de kudde elke dag naar de heide gedreven. De vaak brede weg waar de kudde langs liep werd Drift genoemd. Schapen werden gehouden voor de productie van mest. Overdag liepen de schapen op de heide, ‘s nachts bleven ze in de potstal. (schaapskooi) De boerderijen lagen soms op een behoorlijke afstand van de heide. Een schapendrift was vaak een breed zandpad begrensd door heggen, houtwallen en/of sloten. De schapen moesten wel op het goede pad blijven! De kans dat een dwalende kudde landbouwgewassen of jonge aanplant opvrat moest worden voorkomen.

Eikengaard

Naast de boerderij werd vroeger een aantal rijen eiken geplant. Deze eikengaard was een bouwverzekering voor de toekomst. Als de boerderij werd uitgebreid leverden de eiken naast de boerderij hout voor de gebinten. De boer die de eiken plantte wist dat hij deze bomen nooit zou oogsten.”Boompje groot, plantertje dood”. Maar zijn achterkleinzoon of daar de zoon van misschien wel. Regeren is dus vooruit zien. Een mooi voorbeeld van toekomstvisie. Bepaald geen kortetermijn denken! In het rijkere deel van het Reestdal, de benedenloop tussen Bloemberg en Meppel zijn naast grote boerderijen nog mooie eikengaarden te zien. Een van de mooiste is de eikengaard van boerderij ‘t Ende aan de Stapelerweg. Hoewel niet alle eiken er erg florissant uit zien is dit stukje cultuurhistorie nog mooi om te zien.

Es

Oud bouwland, dat in gebruik is bij verschillende boeren. In Drenthe kwamen veel grote essen voor die door de boeren in de omgeving werden gebruikt voor het verbouwen van allerlei gewassen. In het Reestdal zijn de essen veel kleiner, liggen ze nogal verspreid en werden ze gebruikt door slechts een of twee boerenfamilies. De akkertjes werden eenmansessen of bouwkampen genoemd.

De aanleg van essen begon al in de 9e en 10e eeuw en had te maken met de toenemende vraag naar graan. Vaak was de es omgeven door een eswal, een houtwal die vee en wild tegen moest houden. In het Reestdal vallen essen op door hun hogere ligging. Veel zijn eigendom van het Drents Landschap of Landschap Overijssel. Er wordt vaak rogge op verbouwd, of de es ligt braak en wordt ingezaaid met vlindervriendelijke flora, die dan tevens dient als groenbemester. Essen hebben vaak een wat bolle vorm. Dit komt door het ophogen van de es met mest uit de potstal.

Geriefhoutbosje

Een bosje dat door boeren werd aangeplant om er hout uit te halen voor eigen gebruik (gerief). Het zijn vaak kleine bosjes van een paar honderd vierkante meter. Soms liggen ze wat geisoleerd in het landschap. Ze werden vaak aangeplant op plekken die voor de boer niet zo interessant waren, zo kon slechte of te droge grond nuttig worden gebruikt in de agrarische bedrijfsvoering. Het hout werd gebruikt voor de bakoven, gereedschap, afrasteringspaaltjes,hekken,enz.  Essenhout was erg geschikt voor gereedschap,berkentwijgen voor het maken van bezems en wilgenhout brandde lekker in de kachel. In het Reestdal zijn veel van deze bosjes verdwenen, maar gelukkig niet allemaal. De beide provinciale landschappen beheren er een aantal. 

Hakhoutbosje

Het verschil met een geriefhoutbosje is in het Reestdal niet zo groot. Hakhout wordt geoogst voor de kachel. De bomen worden dicht bij de grond afgezet om de stronken te laten uitlopen. Na een paar jaar kan er weer geoogst worden. De stobben kunnen heel oud worden. Uit hakhoutbosjes wordt ook ander geriefhout gehaald. Boomsoorten die veel in hakhoutbosjes werden aangetroffen zijn eik,es,wilg,berk en els. Vroeger werd de schors van de eik gebruikt voor het looien van leer.

Heide

Open terrein op voedselarme grond en begroeid met een typisch heidevegetatie als struikheid en dopheide. Heidevelden kwamen in het begin van de 20ste eeuw nog veel voor aan de flanken van veel Drentse beekdalen. In de Grote Historische topografische Atlas van Drenthe zijn kaarten van rond 1905 te zien waarop het Nolderveld ten noorden van het Reestdal nog een groot onafzienbaar heideveld is. Het huidige Westerhuizingerveld is ook een en al grote stille heide. Daar is nu allemaal niets meer van over. Heide onstond al in de prehistorie door het branden van bossen en beweiding. De bodem werd uitgeput en er kwam een open landschap met heide,grassen en struikgewas. Deze vlaktes werden door de boeren gebruikt om er runderen en schapen te weiden en om plaggen te steken. De kuddes die de heide bezochten maakten het landschap nog eentoniger. Waar de heide erg intensief werd gebruikt ontstonden stuifzanden. In de loop van de 19de en 20ste eeuw verloor de heide haar economische functie. Door de komst van de kunstmest werd de schapenmest overbodig en verdwenen veel schaapskuddes. Veel heide werd omgezet in cutuurland of beplant met naaldhout. Daar zijn de oersaaie boswachterijen met hun monoculturen van dennen nog een erfenis van. De heide die aan de aandacht van boeren of projectontwikkelaars ontsprong veranderde op een natuurlijke manier in bos. Nabij het Reestdal zijn nog heiderestanten te vinden op het Katingerveld,in de Haardennen en in het Carstenbos bij IJhorst. Het mooist bewaard gebleven heideveld is De Wildenberg, dat beheerd wordt door Het Drents Landschap.