Dagblad Trouw juli 2023

Brochure 

In de zomer van 2023 verschijnt een brochure met als titel: “Bramenland Nederland- soortenrijkdom en natuurwaarde” (uitgave OBN Natuurkennis.) De drie auteurs ( en braamdeskundigen) maken in de inleiding het waarom van de brochure duidelijk. Eén van de doelstellingen luidt: “In de stikstofdiscussie worden bramen zonder meer weggezet als aanwijzingen voor verslechtering van de natuur en het landschap. Deze suggestie is onjuist en ongelukkig. Onjuist, omdat door de klimatologische ligging van Nederland de vele soorten bramen vanouds prominent aanwezig zijn op een grote verscheidenheid aan groeiplaatsen. En ongelukkig, omdat in de stikstofdiscussie een focus op ‘bramen’ de aandacht afleidt van de werkelijke, ernstige effecten van voortgaande stikstofdepositie en verzuring van de natuur” Anders gezegd: Stop eens met dat framen van bramen als stikstofplant en richt je vooral op de oorzaken van de biodiversiteitscrisis en pak die oorzaken eens aan.

Bramen zijn gezond, ze zijn rijk aan vitaminen C en E en vezels

Verbraming

Dit artikel gaat dus over een plant die, net als de brandnetel en de grote berenklauw ( alle drie ook wel BBB-planten genoemd) , wordt neergezet als lastig, overbodig en bedreigend voor de biodiversiteit. Dat stikstof een nadelig effect heeft op onze flora en fauna is zo langzamerhand wel doorgedrongen. Soorten als brandnetel, fluitenkruid, berenklauw, grassen, mossen, enz. gedijen erg goed op voedselrijke grond en kom je op veel plekken tegen. Dat gaat zeker op voor de braam. We kennen zelfs het woord “verbramen”. Verbraming is het proces waarbij bramen zich uitbreiden tot een vrijwel

Fluitenkruid houdt van voedselrijke bermen

aaneengesloten laag over een grote oppervlakte. In bossen kun je dit heel vaak op bepaalde plekken zien. Of dit te maken heeft met de neerslag van stikstof is de vraag. De auteurs van de brochure merken op dat de toename van bramen naast vermesting ook kan ontstaan door verdroging of door successie op weg naar bos. En locaties met veel bramen zijn er altijd al geweest.

Bramen op een heideveldje trekken veel insecten en vogels

Toch nog even over stikstof

Op (zand) gronden vind je een plantenwereld die zich thuis voelt op een schrale bodem met weinig voedingsstoffen. Heide is een voorbeeld van zo’n voedselarm milieu. Sluipmoordenaar stikstof dwarrelt jaar in jaar uit neer op deze paarse pracht en zorgt voor

Zandplekken op de heide verdwijnen

een voedselrijke bodem. Open zandplekken ( belangrijk voor allerlei insecten en reptielen) vergrassen en vermossen. Plantensoorten van de heide en van andere schrale natuur worden weggeconcurreerd. Als de karakteristieke flora verdwijnt, krijgen soortafhankelijke insecten het moeilijk. Bij achteruitgang van het voedselaanbod aan insecten ontstaat voedselgebrek bij kleine zoogdieren, reptielen en vogels (zoals hagedissen, spitsmuizen, roodborsttapuit, veldleeuwerik en grauwe klauwier.) De hele voedselketen raakt verstoord. Dit domino-effect kan een compleet ecosysteem afbreken. Daar word je  niet vrolijk van.

Bramen in Nederland 

In bovengenoemde brochure wordt verteld dat in ons land bijna 220 soorten te vinden zijn. Het voorkomen van soorten heeft te maken met abiotische factoren als bodem en waterhuishouding. In sommige gebieden komt maar één soort voor, in andere kunnen dat zomaar meer dan dertig soorten zijn. Per landschapstype worden allerlei soorten beschreven. Soorten waar je als gemiddelde natuurliefhebber of bramenplukker nog nooit van hebt gehoord. Om er een paar te noemen: Op de hoge zandgronden van Noord-Nederland komt de Grote haarbraam voor, terwijl je de Kale haagbraam vooral op de Waddeneilanden kunt vinden. Voor de Fijne muisbraam moet je naar Zuid-Limburg. En dat zijn er nog maar drie. Het lijkt bijna niet te doen om al die 220 soorten op naam te brengen, alle respect voor deze “bramologen”. Aandacht ook voor de relatie tussen bramen en vermesting en de invloed van begrazing op bramen in een natuurgebied. Veel ruimte is er voor de rol van bramen in de natuur, het hoofdthema van dit artikel. Bramen blijken voor de biodiversiteit van groot belang.

Braamstruweel aan de rand van de heide van Takkenhoogte

Braamvriendelijk beheer

De rand tussen de Meeuwenplas en Takkenhoogte ( in beheer bij Het Drentse Landschap) wordt gedomineerd door oude eiken, berkenopslag en braamstruwelen. In de afgelopen jaren zien we de toename van talloze jonge berken, soms zo overheersend aanwezig dat de openheid van de braamstruiken verdwijnt. Voor de werkgroep Rabbingerveld (

Vrijwilligers maken braamstruweel vrij van berkenopslag

vrijwilligers werkzaam bij Het Drentse Landschap en onderdeel van natuurwerkgroep de Reest uit het Overijsselse Dedemsvaart en Balkbrug) het moment om een klein beetje bij te sturen. Doel van de missie: de openheid van het braamstruweel weer herstellen. Een deel van de berken weghalen  takkenrillen en –bulten maken en hier en daar zandplekken aanleggen. En dat alles omdat het braamstruweel op Takkenhoogte een belangrijke bijdrage levert aan de biodiversiteit in het gebied. De klus wordt afgerond in maart 2024.

Grasmus in braamstruweel

Bramen en biodiversiteit

Voor veel vogelsoorten zijn bramen van levensbelang. Ze vinden er voedsel en dekking, geschikte en veilige plekken om een nest te bouwen en jongen groot te brengen. Er is zelfs een vogel die ooit de naam braamsluiperkreeg. Ook de grasmus, nachtegaal, grauwe

groene schildwants op braam

klauwier, roodborst, winterkoning hebben een sterke voorkeur voor braamstruwelen.  De bladeren van bramen worden veel gegeten door reeën en herten. Vooral in de wintermaanden of tijdens lange hete zomers wanneer ander voedsel schaars wordt, zijn bramen een belangrijke voedselbron voor deze herbivoren. De vruchten worden veel genuttigd door muizen, marterachtigen en vossen.  Voor veel insecten zijn randen met braamstruweel een belangrijk leefgebied. De rupsen van de braamvlinder bijvoorbeeld, maar ook van veel nachtvlindersoorten hebben bladeren van de braam als voedselbron. De rupsen van de citroenvlinder gebruiken bramen als overwintering plek. Nectar en stuifmeel zijn bij bloeiende bramen goed toegankelijk voor allerlei insecten. ( met korte of lange tong) Bij een onderzoek in Engeland naar de relatie tussen bloeiende bramen en insecten werd de essentie hiervan wel duidelijk. Honingbijen (60%) en hommels (17%) waren veruit de meest frequente bezoekers, gevolgd door zweefvliegen (8%), vlinders(6%), kevers (4%), andere bijensoorten (3%) en vliegen en wespen.

Grauwe klauwier broedt vaak in dicht braamstruweel

Conclusie:

Dat bramen gedijen op stikstof, dat weten we inmiddels. Maar dat wil niet zeggen, dat de bramen overal bestreden moeten worden. Dit gaat trouwens toch niet lukken, er is niets irritanter en lastiger dan het weghalen van bramen. Bramen nemen een belangrijke plaats in veel ecosystemen. Deze plant verdient meer aandacht en respect. “Leve de braam” is misschien wat overdreven, maar bij de tanende biodiversiteit in ons land is het nodig om de algemene kijk op bramen bij te stellen. Dat geldt dan met name in kringen van natuurbeheerders.

De heide komt terug op het Rabbingerveld

Bijna alles is weg

Van de uitgestrekte heidevelden en woeste kletsnatte venen die vroeger het Reestdal begrensden is niet veel meer over. De meeste restanten vind je op De Wildenberg en de Meeuwenplas en het niet toegankelijke Nolderveld. In de Haardennen en het Carstenbos liggen nog wat heideveldjes. De heide van Takkenhoogte en het Rabbingerveld is herstelde natuur. Vroeger heide, toen landbouwgronden en nu weer natuur.

Populaire natuur

De heide die we nog in ons land hebben is populair. Niet alleen in augustus als de struikheide bloeit, het hele jaar door wordt in heideterreinen gefietst, gewandeld, naar vogels gekeken schaapskuddes gefotografeerd. Bekende trekpleisters zijn de heidevelden van de Sallandse Heuvelrug, de Veluwezoom, de Brunssummerheide en het

Schaapskudde met herder op het Dwingelderveld

Dwingelderveld. Wel eens op zondagmiddag op Takkenhoogte gewandeld ? Het parkeerterreintje is al heel lang te klein. Het gebied lijkt aan zijn eigen schoonheid verloren te gaan. Het probleem van massatoerisme in het klein. We vernielen met z’n allen wat we individueel zoeken.

Pubernatuur 

De meeste bezoekers hebben geen idee hoeveel tijd en energie het kost om al die prachtige heidevelden in perfecte conditie te houden. Heide is namelijk een soort pubernatuur. He

Zonder beheer ontwikkelt heide zich tot bos

t is natuur met een enorme hang naar groei en ontwikkeling. Van open landschap naar bos. Pubers mogen volwassen worden. Heide mag dat niet. Die moet open blijven en min of meer stil staan in ontwikkeling. Dat is het doel van heidebeheer. Successie is het spookbeeld. De karakteristieke flora en fauna moet behouden blijven.

 

Met handwerk op weg naar meer biodiversiteit. 

Heidebeheer gebeurt vaak grootschalig. Op uitgestrekte velden is dat ook logisch. Machinaal plaggen is daar een voorbeeld van. Op de kleinere terreinen is het voor

Kleinschalig heidebeheer

machines lastig werken en kun je beter de handen uit de mouwen steken. Daar heb je vrijwilligers voor nodig. Zo’n enthousiaste groep is tot veel in staat, mits er regelmatig wordt gewerkt. En met goed gereedschap natuurlijk. Waaruit bestaat dat beheer ? Alle boompjes uit de heide trekken en zorgen dat het geen bos wordt, of is het meer dan dat ? Om een beeld te geven van kleinschalig heidebeheer kijken we naar de werkgroep Rabbingerveld van natuurwerkgroep de Reest uit Dedemsvaart/Balkbrug. Deze werkgroep  bestaat uit acht vrijwilligers en is aangesloten bij Stichting het Drentse Landschap, de beheerder van bijna 1000 ha natuurterrein in het Drentse deel van het Reestdal. Het Rabbingerveld is een onderdeel van dit bezit en bestaat uit ongeveer30 ha nieuwe natuur die zich mag ontwikkelen tot heide.

De groep werkt in de periode van september tot en met half maart één middag in de week. Gereedschap wordt betrokken uit het Reestdal-depot van Landschap Overijssel. In dit artikel lees dat je met eenvoudig handgereedschap veel kunt doen !

Donkere luchten boven werkgebied Rabbingerveld

Opslag verwijderen.

Eén van de belangrijkste werkzaamheden van heidebeheer is het verwijderen van opslag van bomen en struiken. Het gaat hier om zaailingen van vooral berk en grove den. De

Met een scherpe spade spit je de dennetjes er zo uit

meeste zaden van deze bomen worden verspreid door de wind. Heide wordt vaak begrensd door bossen of houtsingels en ieder jaar weer dalen duizenden zaadjes neer op de open vlakte. Natuurlijk komen lang niet alle zaadjes op een geschikte plek, toch zien ieder jaar talloze mini boompjes kans om met de aanleg van een bos te beginnen. Dat is namelijk wat er gebeurt. Zonder beheer groeit de hei in een paar jaar dicht en verandert het landschap. Dit proces heet successie en is een normale biologische gang van zaken. Je zie het overal om je heen. In de tuin, op het land, in de sloot, in het riet, overal verandert de vegetatie voortdurend met bos als eindstadium. Je moet eens weten hoeveel moeite Natuurmonumenten moet doen om de Weerribben open te houden !

De werkgroep wil de heide niet laten dichtgroeien en haalt de zaailingen dus weg. Kleine boompjes tot ongeveer meter worden uitgespit. Met een scherpe spade gaat dat prima. Je komt dan al gauw tot de ontdekking dat berken enorme lange oppervlakkige wortels hebben ! Als spitten niet lukt wordt het boompje bij de grond afgeknipt. Dat gebeurt met de takkenschaar. De gesneuvelde opslag blijft niet in de heide liggen. Aan de randen worden ze op hopen gegooid.

Open plekken in berkenbosje

Open plekken in bosjes maken .

In het meest zuidelijke deel van het Rabbingerveld ( opgeleverd rond 2005) is een aantal bosjes ontstaan. Ze bestaan vooral uit berk in combinatie met den en brem. Het zijn geen dichte bosjes, er zijn veel open plekken waar zonlicht op de bodem komt. Reewild maakt er dankbaar gebruik van. Ook vogels als fitis en tjiftjaf  voelen zich hier thuis. In de bosjes worden nog wat meer open plekken gemaakt. De randen worden deels teruggesnoeid, zodat een bosje langzaam de heide ‘in loopt’. De open en zonnige plekken zorgen voor een soort micro-klimaat. Veel insecten kunnen hier van profiteren. De opslag en de afgezaagde bomen worden in de randen van het struweel of bosjes op rillen gelegd.

Zandplekken maken

Zandplekken

Bij het uitspitten van boompjes komt er op sommige plekken veel dekzand mee naar boven. Het gaat vooral om plekken waar de bodem nauwelijks met heide of mos is bedekt. De bodem is hier los en dat geeft de werkgroep de kans om kleine open zandplekken te graven. Voor zandbijen, zandloopkevers, vlinders en reptielen als de zandhagedis zijn deze zanderige plekken van levensbelang.

Braamstruweel  

Op een aantal plekken in het gebied komen struwelen van bramen voor, soms in combinatie met berken. De bomen worden verwijderd om de braamstruiken de kans te geven om flink uit te groeien. Net als op Takkenhoogte kunnen deze struwelen in

Braamstruweel trekt vogels als grauwe klauwier aan

de toekomst zorgen voor een broedgeval van de grauwe klauwier of een overwinterende klapekster. Bramen trekken ook broedvogels als braamsluiper, kneu, roodborsttapuit e.d. aan en veel insectensoorten vinden er voedsel. Braamstruiken in de heide tegenkomen worden niet verwijderd. Hoe meer struweel in een gebied, hoe gevarieerder de biodiversiteit.

Steilrandjes maken

Bij een drinkpoel ligt een grote bult zand. Een paradijsje

Steilrandje

voor zandminnende insecten, zoals zandloopkevers. De bult leent zich goed voor het afsteken van een steilrand op de zuidzijde. Ook elders in het terrein liggen plekken met wat reliëf, geschikt voor de aanleg van kleine steilrandjes.

 

Takkenril aanleggen

Gezaagde bomen worden kleiner gemaakt en op rillen gelegd. Insecten, vogels, muizen, egels hebben baat bij de aanleg van deze takkenbulten. Schimmels breken het hout langzaam af. Meer biodiversiteit dus. In een klein dalletje, vlak achter het Spookmeer heeft de werkgroep op de grens tussen bos en heide tientallen meters takkenrillen aangelegd.

meidoorn

Meidoorn en sleedoorn planten

In het jongste deel van het Rabbingerveld (2015) ontwikkelt de heide zich mondjesmaat. Het terrein is na drie jaar natuurontwikkeling nog erg kaal en vormt een schril contrast met het terrein uit 2005. Het Drentse Landschap ziet dit ook. De werkgroep gaat op twee plekken besdragende struiken als meidoorn en sleedoorn planten. In de overgangszone tussen het ‘oude’ en ‘nieuwe’ Rabbingerveld worden ook struiken geplant om het open terrein voor vogels wat aantrekkelijker te maken. De kans dat ze door de vijf Schotse Hooglanders of de kudde Schoonebeekers worden aangevreten of geplet  is erg groot, maar misschien is het toch het proberen waard.

Broedstoof van opgestapeld snoeihout

Broedstoven neerleggen

Eikenstammetjes zijn heel geschikt als brandhout, maar in plaats van het hout uit het landschap af te voeren kun je het ook een natuurlijk functie geven. Een stapeltje hout biedt reptielen en kleine zoogdieren plekken om zich te verbergen. Hagedissen kunnen zich in het zonnetje opwarmen. Bovendien gebruiken veel insecten rottend hout om er eieren in te leggen.

Plagplekken worden gemaakt als de heide is vermost of vergrast

Plagplekken maken

Op veel plekken in de hei staat geen heide meer, maar is de bodem bedekt met mossen. Vaak is dat haarmos of klauwtjesmos. Deze planten profiteren van de  stikstof die 24/7 neerslaat. In kleine heideterreintjes kun je handmatig ( met de bats) de mossen en grassen weghalen tot op het gele zand. Zo krijgt de heide weer nieuwe kansen. De zandbulten zijn mooie plekken voor insecten om zich op te warmen of eitjes te leggen.

Met weinig veel doen. 

Zo kun je met relatief weinig mensen met takkenschaar, spade, bats en zaag voor de flora en fauna in heideterreinen een heleboel leuke en zinvolle  dingen doen. Bovendien ben je lekker buiten aan het werk en je ziet resultaat. Wat wil je nog meer ?

Serie over heide 

Dit is het tweede deel van de serie : Heide, lust of last ? Het eerste deel “Heide is lastige natuur” lees je hier.