Moeraskartelblad bloeit in de hooilanden van Schrapveen

In het Reestdal komen nauwelijks orchideeën voor. Toch is er een bijzondere plant te vinden die het gemis van orchideeën behoorlijk compenseert en dat is het moeraskartelblad. Deze plant bloeit in het voorjaar en is te vinden in de natte schrale hooilanden.

Bloem moeraskartelblad

Bloeiperiode kan kort zijn

Vooral in de hooilanden van het Schrapveen (bij Dedemsvaart) en landgoed De Havixhorst (bij De Wijk) komen de planten massaal voor. Ook in de hooilanden op de Reestouwe ( Meppel) doet de plant het goed. De plant voelt zich erg thuis in terreinen die ’s winters onder water lopen. De kleur van de bloemen is licht paars. De bloei begint in mei en kan duren tot in juni. Soms zijn de planten in korte tijd uitgebloeid. Dat gebeurt bijvoorbeeld als het voorjaar erg warm is. In het Reestdal komt het moeraskartelblad vooral aan de Drentse kant voor.

Halfparasiet

Het moeraskartelblad is een halfparasiet. De plant heeft niet genoeg bladgroenkorrels om glucose uit water, CO2 en licht te maken. De bladeren zijn dan ook niet fris groen, maar groen/rood. Omdat de plant zelf niet genoeg aan fotosynthese doet, steelt hij

Moeraskartelblad leeft ten koste van het omringende gras

voedingsstoffen van de grasplanten in de nabije omgeving. De wortels zoeken het wortelstelsel van grasplanten op en vergroeien daarmee. Op die manier worden voedingsstoffen uit het gras gehaald. Pure diefstal dus. Omdat het moeraskartelblad zelf ook nog wel wat voedsel maakt wordt dit verschijnsel half-parasitisme genoemd.Aan de omgeving van de plant is goed te zien wat voor gevolgen dit voor de grassen heeft. Het gras ziet er niet gezond uit, het frisgroene is verdwenen. Uitgezogen en uitgemergeld door een onsympathieke buurman. Moeraskartelblad plant zich voort door zaadjes die niet erg lang kiemkracht bewaren. Men denkt dat die kracht na een of twee jaar al verdwenen is. De zaden komen voor in het hooi , dat van schrale landen afkomstig is.

De bladrand is gekarteld.

De plant heeft de volgende kenmerken: de hoogte varieert van 15 tot 50 cm, alleen boven in de stengel komen bloemen voor. Het blad is onbehaard en diep veervormig ingesneden. De bloemkroon is lichtpaars en bestaat uit twee lippen. De bovenlip is donkerder dan de onderlip. De plant is in ons land vrij zeldzaam. In ‘gewoon’ grasland hoef je hem niet te zoeken.

Meer weten over moeraskartelblad ?

Flora van Nederland

Groen natuurlijk 

hooiland met moeraskartelblad en ratelaar

Bomengroep of solitaire boom

In kleinschalige landschappen zie je soms midden in het weiland nog een eenzame boom staan, vaak een oude eik. Zo’n solitaire boom werd geplant om het vee beschutting te geven. Soms staan er een paar bomen bij elkaar. Dat wordt een boomgroep genoemd. Zulke oude landschapselementen hebben grote ecologische waarde. Het zijn broedplaatsen voor vogels als holenduif, ekster en grauwe vliegenvanger. Andere vogels gebruiken ze als uitkijkplaats. Voor vleermuizen  zijn het oriëntatiebakens. Talloze insecten planten zich in of op de boom voort. Aan de zuidwestkant groeien allerlei mossen en korstmossen.

Lekker schuren 

De koeien op de foto lopen in het deel van het Reestdal dat Nolde -Schrapveen heet. Het landschap is hier nauwelijks aangetast door de moderne agrarische bedrijfsvoering. Het meeste vee staat in de ligboxenstal en komt er niet of nauwelijks uit. Het kleinschalige landschap met bochtige zandpaden, houtsingels, natte hooilanden en daar tussenin de meanderende Reest ademt nog steeds de sfeer van vroeger. Het jongvee past precies in dit landschap, dat ooit door boeren werd ingericht en waar de melkkoeien in de kruidenrijke graslanden graasden en de beste melk van de omgeving gaven. Nu mogen alleen jonge koeien nog lekker tegen de boomschors schuren als ze jeuk hebben of de schors likken omdat daar blijkbaar een lekker smaakje aan zit. En als ze groot zijn ? Voor de rest van hun leven de ligboxenstal in!

Vroeger werd door baron van Dedem de Dedemsvaart gegraven en door de aanleg van de Sponturfwijk liep de boel toen ook onder water. Dat gaf toen al een hoop gezeur. In de jaren zestig zijn het waterschap het Riegmeer en de boeren bij elkaar gekomen en toen hebben ze besloten tot de aanleg van een reestvervangende leiding. Deze is toen rond 1969 gegraven. Toen die klaar was ging een hoop water niet meer door de Reest , maar via de sluis bij De Stapel richting de Hoogeveense Vaart .Van die tijd af is het Reestdal uitgedroogd.Voor veel dier-en plantensoorten was dit funest. De weidevogels zijn toen ook in aantal achteruitgegaan. Tussen Balkbrug, Den Kaat en Den Huizen zaten vroeger ontzettend veel weidevogels. Daar werden toen veel kievitseieren gezocht. Ook bij de Bloemberg en De Stapel zaten veel weidevogels. Nu zien je nog maar weinig kieviten meer. Een beek wordt gevoed door kwelstromen. Een beek heeft een groot inzijggebied. Kilometers verwijderd van de beek zakt het water de grond in en het kan wel honderden jaren duren voordat dat water bij de beek terecht gekomen is. Het komt dan als kwelwater naar boven.

Op die lange weg heeft het water dan veel mineralen meegenomen.In het Reestdal neemt kwelwater heel veel ijzer mee. De Reest is een traagstromende ijzerhoudende laaglandbeek. Bij het kerkvonder kun je de ijzerbacteriën goed zien. Je ziet het blauwe/bruine water zo uit de wal stromen. De sloten die op de Reest afwater hebben dat water ook allemaal. Vroeger noemden de boeren dat rodolm. “Rodolm moet je niet in de sloot hebben,” zeiden ze dan. Op sommige plekken zette het ijzer zich vast in de bodem. Daar gaan eeuwen overheen. Zo ontstonden oerbanken van wel twintig centimeter dik. Als je erop slaat kun je zien dat er ijzer in zit. Het kan zo dicht zijn dat het water er gewoon op blijft staan. Op De Wildenberg heb je ook zo’n plek, daar groeit bruine en witte snavelbies, moeraswolfsklauw en zonnedauw. Een hooggelegen vochtige plek met een oerbank of een leembank eronder.

Het Reestdal is een beekdal, dat nog niet erg is aangetast. Alleen is de Reest zonder kop en zonder staart. Het brongebied heeft nu geen bron meer. De Reest had vroeger aan het begin een grote spons, die zo nu en dan werd uitgeknepen en via via moest dat water dan richting Meppel. Aan de zuidkant is er ook aan geprutst. Vroeger liep de Reest via de Oeverlanden naar Zwartsluis. Maar het Meppelerdiep werd gegraven en de bochten werden uit de Reest gehaald. Eigenlijk liep het Reestdal tot aan Zwartsluis. Maar die staart is er dus ook af. De Reest begint nu bij het Bergje. Eerder kwam de Reest bij de Tippe, bij Lutten weg. Ik weet niet of het water bij De Tippe nog een stukje bovenloop van de Reest is, vroeger liep daar de Lutterbeeke en vanaf Slagharen kwam er ook nog een veenbeekje weg. Daar lagen ook grote vennen, meerstallen werden ze genoemd. Bij Dedemsvaart, Lutten en Hardenberg had je ze ook. Er liepen ook veenstroompjes, die op bepaalde plekken bij elkaar kwamen. Het water stroomde dan via de Lutterbeeke richting het Bergje en daar werd het de Reest.

Sinds de Middeleeuwen is er aan het Reestdal weinig veranderd. Hier en daar is wel wat bijgebouwd, maar men heeft toch wel al gauw ingezien dat het een bijzonder gebied is. Oud-Avereest en Den Huizen bijvoorbeeld zijn beschermde dorpsgezichten en daar mag ook nooit bijgebouwd worden. Als er een paar boerderijen bij elkaar staan noemen we dat een esgehucht, maar De Wildenberg bestaat maar uit één boerderij. Dat noemen we dan een zwermhoevelandschap. Rabbinge is een streekesgehucht. Het gehucht Rabbinge bestaat uit vijf boerderijen in een lange strook. Oud-Avereest is een esgehucht met een kerk. De kerk stond in het midden en vanaf alle kanten liepen de kerkenpaden naar Oud-Avereest. Dat maakt dit landschap ook uniek. De spin met daarom toe een web van paden, zeg ik wel eens.

Bij de kerk van IJhorst zie je dat ook. Op Oud-Avereest hebben drie kerkjes gestaan. Het kerkhof ligt op een hele mooie zandopduiking. Het eerste kerkje was een houten kerkje met een strooien dak en keitjes op de vloer. Later is er een stenen kerk gebouwd met een klokkenstoel er naast. Die twee klokken zijn toen in 1853 overgebracht naar de toren van de kerk die er nu staat. In de oorlog zijn de klokken er door de Duitsers uitgehaald, maar één is er teruggekomen. De ander ligt misschien als patroon of huls op de steppen van Rusland. Klokkenstoelen waren er niet veel in deze omgeving. IJhorst heeft er nog één. Het unieke van het Reestdal zijn die mooie dekzandruggen met daartussen het dal. Op sommige plekken is het dal heel smal. Bij De Wijk wordt het landschap weer veel wijdser. Bij Oud-Avereest kun je heel mooi zien dat de Reest door een dal stroomt.
Boeren in een kleinschalig landschap
In het Reestdal vind je nu nog hele kleine esjes. Essen zijn ontstaan door het potstalsysteem. De potstal is een verdiepte stal. Mijn grootvader had er één op Rabbinge, dus ik heb er in gewerkt. Er werd een laag heideplaggen ingelegd. Daar kwam dan stro op. Eerder was stro te duur, toen waren het alleen maar plaggen. Als de sloten werden uitgebaggerd, kwam er ook een laag plantenresten in de potstal. In de potstal stond vaak het jongvee of schapen.
 

De paardenmest en de varkensmest kwam er ook bij op en dan weer een laag ruigte en zo stapelde zich dat op . De varkenshokken lagen vaak tegen de potstal aan en de mest werd dan zo over het muurtje in de potstal gegooid. Mijn grootvader gebruikte geen heideplaggen meer, maar stro. Elke jaar werd de potstal geleegd. De mest werd naar de es gereden en die werd dan weer een beetje opgehoogd met organisch materiaal. Zo kwam een es in de loop van de tijd aan zijn bolle vorm. Op de es van Dickninge is dat heel mooi te zien. Op Rabbinge ook. Achter de Havixhorst zie je de vorm van de es ook goed.
Om de es van De Wildenberg liep vroeger tot aan de rand van het Reestdal een houtwal. Die houtwal moest dan het vee vanuit de graslanden tegenhouden. Die houtwal is nu weer opnieuw ingeplant, want hij was in de loop van de tijd verdwenen. De essen werden aangelegd op de dekzandruggen, dat moest ook wel, want ‘s winters stond het dal helemaal onder water. Wat boven het water bleef werden de boerderijen opgebouwd en de essen aangelegd. Door de potstalmethode kregen de boeren in de Middeleeuwen meer mest en konden ze langer op dezelfde plek blijven. Zo konden de boerennederzettingen ontstaan. In de pre-historie werd het Reestdal niet permanent bewoond, alleen door trekkende groepen. Op de essen werd gerst, rogge en haver verbouwd.
Later kwam daar de aardappel bij. De eerste korensoort heette emmergerst. Op stukjes verbrande heide werd ook wel boekweit verbouwd. In de as werd de boekweit dan gezaaid. Na de oorlog veranderden veel gemengde bedrijven in veebedrijven en verdwenen ook veel essen. Die werden gebruikt als grasland. Nu is bijvoorbeeld Het Drents Landschap weer bezig om die verdwenen essen te herstellen. In de oorlog moest veel grasland gescheurd worden en omgezet worden in bouwland. Dat was voor de voedselproductie. Na de oorlog gebeurde precies het tegenovergestelde.
 

Er waren ook gras- en hooilanden. Dat waren de zogenaamde madelanden, die lagen langs de beek. Hier was je als boer erg afhankelijk van het weer. Kreeg je veel nattigheid, dan was de oogst niet erg hoog. Je kon wel twee keer hooien. Het Reestdal was namelijk redelijk bemest.
In Schrapveen bijvoorbeeld liggen nog hele kleine dijkjes in het land. Als het water dan op het land kwam, nam het slib en ander organisch materiaal mee. Het water bleef dan een poosje staan, want door die dijkjes kon het niet weg. Later werden die dijkjes doorgestoken en liep het water weg en dan lag er een laag slijk en vergane plantenresten op de bodem. Zo was het Reestdal vruchtbaar terwijl het toch niet bemest werd. Daardoor kon je vaak twee keer oogsten. De eerste keer kon er pas laat gehooid worden, vaak was dat half juni. De tweede snee werd ook vaak geperst en door die persbulten kwam dan nog spurrie en knollen. Het vee liep niet op de lage graslanden, die graasden op hoger gelegen grasland. Het madeland was het hele lage hooiland, op de zandkoppen lagen de essen en de koeien stonden vaak op land er tussen in.

Ook de hakhoutbosjes waren belangrijk voor de boeren. Die werden ongeveer om de tien, twaalf jaar afgezet. De boeren hadden takkenbossen nodig. De bakker stookte de oven met takkenbossen. De bomen werden uitgesnoeid en de takken werden aan bossen gebonden. Naast de bakkerij hadden de bakkers grote mijten opgebouwd. Dat hout moest een tijd drogen, want dat wou niet direct branden. Het dikke hout werd door de boeren gebruikt voor palen.Boeren hadden toen veel palen nodig, want ze rotten gauw weg. Soms had je drie palen naast elkaar staan, dan werd een paal vervangen terwijl de vorige rotte palen er nog wat bij hingen. Op den duur werd van rotte palen weer brandhout gemaakt. Dat zie ik nog zo voor me.

De eikengaardes werden aangeplant naast de boerderij. Een eikengaarde is eigenlijk een soort eikenboomgaard. De eiken bleven heel lang staan. Ze waren voor de houtproductie. Eikenhout was duur. De boer had altijd op de hilde, dat was de zolder boven de koeien, een stapel eikenplanken klaar liggen voor de doodskist. In het kabinet hadden ze het doodskleed klaar liggen. Ze dachten aan het heden, de toekomst en het verleden. Er werd ook eikenhout verkocht of er werden gebinten van gemaakt. Een boerderij bestond uit gebinten, het zogenaamd hallehuistype werd uit gebinten opgebouwd en daarom heen werd de boerderij opgebouwd. Bij boerderij ‘t Ende kun je een mooie eikengaarde zien.

 Als je houtwallen niet afzet, dan worden het bomen en dan wordt zo’n wal helemaal kaal van onderen. De houtwal werd steeds uitgedund en niet in één keer helemaal gekapt. Een mooie eik lieten ze staan. Op Rabbinge stonden grote eikenbomen in de houtwal. Later konden ze dat hout weer goed gebruiken. Houtwallen waren er niet alleen voor geriefhout, maar ook voor veekering. Dan stonden er veel doornstruiken in. Op Den Huizen heb je bijvoorbeeld nog een hele mooie meidoornhaag. Meidoornbomen moet je regelmatig afzetten om ze mooi dicht te houden. Vroeger kon het vee er dan niet doorheen.

Sleedoorn, meidoorn en braamstruiken werden ingeplant. Het is jammer dat veel houtwallen in het Reestdal verdwenen zijn. Ze deden ook dienst als trekweg voor de dieren. Een dier gaat niet graag over de vlakte, langs de houtwallen kunnen ze zich dan veilig verplaatsen. Dassen, vleermuizen en vlinders maken er graag gebruik van. Veel vogels nestelen in houtwallen. Een houtwal was voor veel dieren een belangrijk biotoop. In de jaren vijftig en zestig verdwenen veel houtwallen.De boeren wilden een grootschalig landschap, veel machines konden op kleine stukjes land niet uit de voeten. Dus moest het land groter worden en werden veel houtwallen en houtsingels worden opgeruimd”

Het reservaat Schrapveen is eigendom van Het Drents Landschap en is ongeveer 60 ha groot. Het gebied wordt aan de oostgrens begrensd door de Paardelanden. Het natte terrein ligt niet direct aan de Reest. Een hogere gelegen dekzandrug vormt  een soort buffer tussen beek en moeras. Het laag gelegen Schrapveen ligt in een soort kom en is grotendeel open gebied. Een oude beekduin met daarop een eikenbosje, solitaire wilgenstruiken en een elzenwal aan de zuidzijde “verstoren” de openheid van het gebied. Echt storend is soms het lawaai van de N48. Je ziet de verkeersweg ook. Een typisch Nederlandse situatie zullen we maar zeggen.

Op oude kaarten uit de 19^e eeuw wordt het natte Schrapveen omgeven door een groot ontgonnen gebied met de naam Paardenlanden. Dit was vrijwel allemaal heide en hoogveen. Midden 20^e eeuw is er van dat grote hoogveen gebied vrijwel niets meer over. Grote delen van het Schrapveen worden dan als hooiland beheerd, maar doordat het land zo nat was lukte dit maar matig. Pas later kan door ontwatering en bemesting de productie wat omhoog. De natste delen van het gebied werden gelukkig nooit ontgonnen. Zo kon het Schrapveen zijn moerassige karakter behouden. En dat is heel speciaal, want in vrijwel alle beekdalen in ons land zijn de aangrenzende moerassen verdroogd en verdwenen.

Schrapveen heeft een bijzondere flora. Er komen verschillende zeggensoorten voor. Kenmerkende soorten zijn ook moeraskartelblad,holpijp en waterdrieblad. Veenpluis en wateraardbei komen op zuurdere plaatsen voor. De kleine greppeltjes, die door het gebied lopen zijn afwisselend wit en geel van de waterviolier en gele lis. Blauwgraslanden met blauwe zeggen en blauwe knoop zijn er te vinden en op de zandruggen worden o.a heidekartelblad en schapegras aangetroffen.

De rijkdommen van Schrapveen hebben alles te maken met een unieke combinatie van hoogteligging, waterhuishouding en bodemopbouw. Deze drie factoren zorgen voor specifieke milieuomstandigheden wat betreft vochtigheid, zuurgraad en hoeveelheid voedsel in het bovenste laagje van de bodem. Op weinig plekken in ons land zorgt de combinatie voor dit milieutype. Zeldzame milieuomstandigheden zorgen ook voor een zeldzame vegetatie. Water speelt hier de centrale rol.

Ook in Schrapveen is geprobeerd het gebied voor de landbouw geschikt te maken. Sommige percelen werden bezand, sloten werden verbreed en verdiept. Hooilanden werden bemest om de productie te verhogen. Een aantal percelen was gelukkig aangekocht. In centrale percelen van het gebied heeft nooit bemesting plaats gevonden. Ontwatering is de grootste aantasting van Schrapveen geweest. Daardoor verdween het kwelwater en kreeg regenwater meer invloed op de vegetatie. Een aantal karakteristiek zeggensoorten verdwenen en planten als egelboterbloem en pitrus kwamen er voor terug.

 Begin jaren negentig besloot Het Drents Landschap tot actie over te gaan. De waterhuishouding werd hersteld en het gebied moest veel natter worden. In 1999 bleek de grondwaterstand te zijn gestegen en kwam er meer kwel in het gebied voor.De pitrus verdween weer uit het grasland. Typische hooilandplanten werden langzaam verdrongen door moerasplanten. Dat was voor het beheer van een beekmoeras natuurlijk hoopgevend.

(naar : Het Drentse Landschap maart 2002)

Het Schrapveen is niet toegankelijk. Vanaf Den Oosterhuis loopt de wandelroute  “De Loop van de Reest” richting Schrapveen. Nadat de Reest is overgestoken ligt het Schrapveen aan de linkerhand. Vanaf dit zandpad heeft de wandelaar (of fietser) een mooi overzicht over het moeras.