Oplettende moeder op het Rabbingerveld

Grote grazende zoogdieren hebben ingrijpende effecten op het landschap. Denk hierbij aan de bodem, de vegetatie, flora en fauna en natuurlijk aan het totale landschap zelf. Het is zinvol om aandacht aan het nut van dit begrazingsbeheer te besteden. Misschien dat je na het lezen met andere ogen naar die indrukwekkende Schotse Hooglander of dat lieve Schoonebeeker schaap gaat kijken. Ze lopen er namelijk niet voor niets. Ook niet onbelangrijk: blijf op afstand.

Grazers en snoeiers

Wel eens gehoord van successie ? Dit is een biologisch proces waarbij vanuit het niets (bijvoorbeeld een zandvlakte) verschillende vegetaties elkaar opvolgen om ten slotte uit te

Zonder grote grazers of vrijwilligers wordt heide bos,

komen tot een soort climaxstadium, dat niet veel meer verandert. Anders gezegd : de ontwikkeling van pioniersvegetatie naar bos. Dit proces komt in ons land overal voor, maar wordt voortdurend door de mens tegengewerkt. Dit wordt natuurbeheer genoemd. Een paar voorbeelden ? Opslag uit de heide verwijderen, sloten uitbaggeren en hooilanden maaien. Zonder ingrijpen wordt alles op den duur  bos.

Het open houden van natuurgebieden ( en dus het tegengaan van successie) kun je heel erg goed overlaten aan grote grazende hoefdieren. Het aardige is, ze doen het allemaal op hun eigen manier en dat zorgt voor variatie in het landschap. We onderscheiden grazers en browsers.

Schotse Hooglanders in hoog gras op Takkenhoogte

De grazers ( Schotse Hooglander, Limousin-rund, schaap) eten vooral gras. De cellen van grassen bestaan voor een deel uit cellulose. Deze stof is moeilijk verteerbaar. Het verteringsstelsel van de mens kan er niets mee, dat van het rund wel. Runderen maken het enzym cellulase aan, dat zorgt voor de afbraak van cellulose. Vier magen en een heel lang darmkanaal zorgen voor de verdere vertering. Runderen grazen met hun tong. Ze slaan de tong om het lange gras heen en werken het dan naar binnen. Omdat grassen ’s winters nauwelijks groeien worden, gaan de grazers over op twijgen, takken en kruiden. In sommige natuurgebieden worden ze in de winter bijgevoerd of verplaatst.

Reeën eten vooral knoppen, jonge blaadjes , kruiden e.d.

De browsers hebben veel meer moeite om cellulose af te breken en kiezen voor ander voedsel dan alleen maar grassen. Reeën bijvoorbeeld zoeken naar voedsel met een lagere concentraties aan vezels. Ze eten vooral kruiden, jonge grassen en twijgen, knoppen en bast. Jonge blaadjes aan bomen en struiken ( nog weinig cellulose) worden ook veel door reewild gegeten. Browsers worden ook wel snoeiers genoemd.

De invloed van grote grazers op de natuur

De meeste natuurliefhebbers snappen wel waarom een natuurgebied is ingerasterd en je over wildroosters moet stappen om het terrein in te komen. Grote beesten lopen daar vrij rond om het gebied open te houden. Wat weinig bezoekers zich realiseren is dat de aanwezigheid van paarden, runderen, schapen, geiten, ja zelf wisenten een grote invloed heeft op het ecosysteem. De volgende acht voorbeedlen maken dit duidelijk.

Altijd lekker zo'n dode boom

 1. Schuren en schillen

Altijd een mooi gezicht: een Schotse Hooglander met jeuk lekker schurend tegen een (vaak dode) boom. Een boom als schuurpaal. Jonge boompjes kunnen door het vegen ombuigen of omknakken. Reebokken gebruiken bomen en struiken om hun bastgewei ( volgroeid gewei met huidlaag) te vegen. Meestal valt de schade dan mee. Jonge bomen kunnen wel dood gaan als ze worden geschild. De bast is erg rijk aan vezels en suikers. Door de bastvaten vervoert de boom suikers van het blad naar de wortels. ( dalende sapstroom). Voor dieren blijkbaar een lekkernij. Schillen kan voor een boom op termijn schade op leveren als de bast helemaal rondom de stam is weggevreten. Het zelfde principe wordt gehanteerd als grote bomen moeten verdwijnen. Ze worden dan door natuurbeheerders geringd. Het duurt even, maar na verloop van tijd gaat de boom dood.

Let als wandelaar in een natuurgebied maar eens op de wat jongere bomen. De door grote grazers aangepakte bomen verraden hun aanwezigheid, ook al zie je ze misschien niet. De invloed van schuren en schillen door grote grazers op het ecosysteem is gering.

Zandplekken op de hei worden vaak door grazers los gekrabd

2. Wroeten en betreden

De grootste wroeter van onze inlandse fauna is het wilde zwijn. Op zoek naar eikels, beukennootjes, wortels enz. wordt de bosbodem volledig omgekeerd. Van paarden is bekend dat ze met hun hoeven de bodem open krabben op zoek naar plantenwortels. Als het wintert en er veel sneeuw ligt ( Sneeuw…Wat is dat?) komt dit voor. Dominante stieren van bijvoorbeeld Galloway runderen maken om soortgenoten te imponeren grote diepe kuilen Stierenkuilen worden ze genoemd. Schotse Hooglanders doen dit ook. Ossen zullen dit machogedrag veel minder of helemaal niet vertonen. ( Tijdens een aflevering van de quiz Twee voor twaalf werd aan de deelnemers gevraagd hoe een gecastreerde stier heet. Ze moesten het even opzoeken….. )

Vaste looppaadjes door de hei

Wat doet dit gewroet met het landschap en de aanwezige flora en fauna ? Best veel.  Omgewroete grond vormt een zaaibed voor allerlei plantensoorten. Kuilen hebben vaak steilranden en een zanderige bodem. Daar profiteren allerlei bijen en grondwespen van. Ze graven holletjes in de kuil of laten zich ’s morgens in het zand opwarmen. Voorwaarde is wel, dat de stier niet elke dag even langskomt om zijn kuil weer te verbouwen. Gelukkig doet ie dat alleen in de bronsttijd.

Op plekken waar grote grazers rond lopen zie je ook vaste looppaadjes. Door intensieve betreding wordt de vegetatie platgetrapt. Voor bepaalde planten niet gunstig, maar voor slangen en hagedissen wel. Op deze wissels liggen ze lekker uit de wind in het zonnetje en kunnen zich snel opwarmen. Vaak zie je ook dat vlinders en sprinkhanen gebruik maken van looppaadjes door de hei.

3. Mest

Paarden, runderen, schapen, ze produceren allemaal urine en mest. De poep van de grote grazers bevat vaak nog veel slecht verteerd materiaal ( vooral van paarden, want die herkauwen niet). Koeienmest verrijkt de bodem sneller dan die van paarden. Mest bevat veel nutriënten ( voedingsstoffen) en heeft een grote invloed op de voedselrijkdom van de bodem. Mest wordt ook gebruikt door insectensoorten die er hun eieren in leggen. Wormen en schimmels breken organisch materiaal af. Wat te denken van de mestkever ?Die eet niet alleen mest, maar begraaft het materiaal ook. De bodem wordt er dankzij dat gesleep en gegraaf humusrijker van.

4. De vegetatie

Op informatiepanelen lees je altijd dat de grote grazers het landschap open moeten houden. Dat is ook hun belangrijkste taak, zonder hun aanwezigheid verandert het gebied stapsgewijs in een bos. Onbedoeld doen de grazers nog meer goed werk. Als je namelijk vaak in hetzelfde terrein komt valt het op dat de grotere herbivoren, Schotse Hooglanders of schapen bijvoorbeeld, vaak op dezelfde plekken foerageren. Dat is wel te verklaren. Door begrazing gaat de vegetatie (grassen ) zich verjongen en nieuwe uitlopers vormen. Deze nieuwe scheuten zitten vol met voedingsstoffen en zijn makkelijker te verteren. Zo ontstaan dan graasweides in een gebied met hogere struwelen. In de winter zullen de dieren op zoek moeten naar andere voedselbronnen. Vaak worden ze dan door beheerders bijgevoerd.

Gevarieerd half open Landschap met struweel, boomgroepen, struiken en grassen

In een natuurgebied worden lang niet alle plekken intensief begraasd. Er zullen ook locaties zijn waar de grazers niet eens (kunnen) komen. Zo ontstaat wel een terrein met

Geiten houden van houtige gewassen

allerlei interessante overgangen, ruigtes, struweel, boomgroepen e.d. Geiten bijvoorbeeld hebben grote voorkeur voor houtige gewassen. Die zijn in te zetten als een gebied vol groeit met bomen en struiken.

Belangrijk is de verhouding tussen de oppervlakte van het natuurgebied en het aantal grazers. Bij teveel graasdruk neemt de variatie in het terrein sterk af. Dit gaat dan weer ten koste van de biodiversiteit.

Dit is het eerste deel van een artikel over grote grazers  in Nederlandse natuurgebieden. Deel 2 vind je ook op deze website.

Bronnen:

Begrazing in Nederlandse en Vlaamse natuurgebieden door Fokke Erhart e.a.

Eigen ervaringen en waarnemingen

Deze hoefdieren, of ze nou klein  zijn of groot,  hebben allerlei ingrijpende effecten op het landschap. Denk hierbij aan de bodem, de vegetatie, flora en fauna en natuurlijk aan het totale landschap zelf. In het eerste deel van dit artikel werden al vier effecten besproken. Misschien dat je na het lezen met andere ogen naar die indrukwekkende Schotse Hooglander of dat lieve Schoonebeeker schaap gaat kijken. Ze lopen er namelijk niet voor niets. Ook niet onbelangrijk: blijf op afstand.

5. Invloed op de fauna

Door een gebied banjerende grote dieren als runderen en paarden heeft gevolgen voor andere diersoorten. Positieve en negatieve. Om maar met de positieve te beginnen. Als het landschap door begrazing kleinschalig blijft, met open grasland, open zand, opgaande struwelen en heide die niet dichtgroeit, ( Takkenhoogte is een mooi voorbeeld) ontstaat een biotoop waar de grauwe klauwier voedselaanbod, rustplekken en nestgelegenheid vindt. In de wintermaanden voelt neefje klapekster zich er ook prima thuis. Kleine vogels zoals roodborsttapuit, kneu en geelgors hebben ook voorkeur voor dit landschap. Van de kleine vuurvlinder en de zandhagedis is ook bekend dat ze profiteren van grazers in het gebied. De kleine vuurvlinder houdt van open schrale plekken in graslanden en heidevelden op de zandgronden. De zandhagedis kan zich opwarmen op kort begraasde of zanderige plekken.

Te sterke begrazing in een gebied kan nadelig zijn voor de boompieper.

Er zijn ook negatieve effecten van beheer door begrazing. Misschien zelfs nog wel meer dan positieve. Voor de ongewervelde fauna ( zoals sprinkhanen, spinnen, vlinders loopkevers en mieren) kan begrazing leiden tot een vegetatie die zo kort is, dat overwinteren moeilijk wordt. Vaak is ook de humusrijke strooisellaag te dun.  Door een te sterke graasdruk in een gebied verdwijnen waard- en nectarplanten voor meerdere vlindersoorten, of komen niet meer in bloei. Minder insecten betekent ook minder vogels. Een kudde Schotse Hooglanders kan bedreigend zijn voor bodembroeders als graspieper, veldleeuwerik en nachtzwaluw. Verder kan intensieve begrazing ook een lage muizenstand veroorzaken.

Veel negatieve gevolgen hebben als oorzaak te grote graasdruk. Anders gezegd er lopen te veel grote grazers in het gebied. Dat is misschien wel het lastigste van het beheer, dat je eerst moet uitvogelen hoeveel grazers een gebied aan kan om een soort ecologisch evenwicht te bereiken.

6. De bodem

In een terrein dat intensief begraasd wordt neemt het aantal plekken met een microklimaat toe. Er komt meer licht, het wordt er ’s nachts kouder en ’s zomers overdag soms erg heet. Bovendien droogt de grond sneller uit. Bij hoge graasdruk ontstaat ook verdichting van de bodem. Dat is ongunstig voor planten. Regenwater blijft er lang staan. Dit gebeurt vooral op kleigronden, maar ook op droge zandgrond.

Schapen op de heide van De Wildenberg

In een normale kringloop sterft een plant na de bloei af. Bij de afbraak komen allerlei anorganische stoffen vrij die door de bodem worden opgenomen. Dit proces heet mineralisatie. Dit is een traag proces. Als grazende hoefdieren planten eten, worden deze snel in het darmkanaal verteerd en komen mineralen in mest en urine weer terug in het ecosysteem. De natuurlijke opbouw van een humusrijke bodem wordt dan min of meer verstoord. Op plekken met veel mest wordt de bodem erg voedselrijk. Positief: meer variatie in de bodem ( rijk en arm aan humus).

Erg weinig grazers sterven een natuurlijke dood

Veel grote grazers sterven geen natuurlijke dood. Ze worden na een paar mooie jaren geslacht en hun “diervriendelijke” vlees ( Schotse Hooglanders zijn populair onder de carnivoren) vindt gretig aftrek. Grazers die voor natuurbeheer worden gehouden vallen bij hun dood onder de destructiewet. Ze moeten worden weggehaald. Soms is dat ook praktisch. ( reacties van wandelaars) Toch komt het voor dat een hoefdier op een plek ligt en het kadaver langzaam wordt afgebroken. Daar profiteren heel veel diersoorten van. Bovendien wordt de bodem op die plek rijker aan mineralen.

Zaden met haakjes worden in de vacht van hoefdieren meegenomen.

7. Zaden

Niet het eerste waar je aan denkt als je Galloways, Konikpaarden of Schotse Hooglanders in het landschap ziet struinen, maar grote grazers spelen een rol bij het verspreiden van plantenzaden. Heel veel zaden worden verspreid door de wind, maar niet alle. Die laatste moeten een vernuftig plan hebben om er voor te zorgen dat ze op een plek terecht komen ver van de moederplant. Ze zijn voor het weg waaien te zwaar of te groot of missen vleugeltjes en pluisjes. De oplossing voor dit probleem? Allerlei aanpassingen zoals zaadjes met stekeltjes, haakjes, scherpe tandjes, stijve haren of een slijmlaagje. Zaden hechten zich aan de vacht of de hoeven. Van de grote klit (klis)  bijvoorbeeld is bekend dat de weerhaakjes aan de  zaadbollen makkelijk vast blijven zitten in de vacht van paarden en runderen. Sommige zaden overleven het darmkanaal en worden verspreid via de mest. Voorbeelden van planten die door grazers worden verspreid zijn: distel, wilde peen, weegbree, hennepnetel en grote brandnetel.

8. Effect op het landschap

 De meest ideale situatie in een gebied krijg je als de dichtheid van de hoefdieren is afgestemd op de voedselvoorraad in de winter. De grazers lijden geen honger, bijvoeren is niet of nauwelijks nodig. In het groeiseizoen is er dan in het terrein voedsel in overvloed. De graasdruk is niet te groot met als gevolg dat er ruigtes met hoge en lage vegetatie en opgaande struwelen ontstaan. Bovendien krijgen boomsoorten de kans om zich te vestigen. In de wintermaanden worden veel jonge struikjes, twijgen en ruigtes weer opgegeten. Maar niet alles. Zo ontstaat er een natuurgebied met veel variatie. Beheerders hebben hier mooie woorden voor: dynamisch vegetatiemozaïek.

Half open landschap met braamstruweel

Begrazingsbeheer kan ook helemaal fout gaan. In de Oostvaardersplassen was op een bepaald moment de verhouding tussen het aantal hoefdieren en het voedselaanbod zo uit balans, dat er in de winter massale sterfte optrad onder de runderen, paarden en edelherten. Veel protesten en actie waren het gevolg. Door overbegrazing werd het landschap kaalgevreten. Struiken, bomen, riet, en ruigte, verdwenen uit het landschap, net als veel vogelsoorten. Inmiddels is het beheer aangepast.

Bronnen:

Begrazing in Nederlandse en Vlaamse natuurgebieden door Fokke Erhart e.a.

Eigen ervaringen en waarnemingen

Het is een trend in de wereld van de natuurbeheerders: grote grazers in de vrije natuur. Natuurgebied De Oostvaardersplassen spant op dit terrein de kroon. Sinds een aantal jaren worden we als wandelaar niet alleen geconfronteerd met onschuldig grazende schapen,maar ook met herkauwende Heckrunderen, Konikpaarden,Galloway-runderen en natuurlijk de Schotse Hooglanders. Vlak voordat je het afgerasterde gebied in loopt word je al gewaarschuwd: pas op, hier lopen grote grazers rond, benader ze niet te dicht en laat ze gewoon met rust.Op Meeuwenveen/Takkenhoogte loopt een groepje Schotse Hooglanders. Het zijn schitterende indrukwekkende dieren. Ze ogen traag en goedmoedig en dat zijn ze ook. Een beetje lastig is dat deze langharige runderen vaak de neiging hebben om precies op de smalle wandelpaadjes te gaan staan of liggen, zodat je als wandelaar er vlak langs moet lopen. Of een omtrekkende beweging moet maken natuurlijk. Als dat al kan ! Er zijn mensen die terug gaan als ze op korte afstand met deze dieren worden geconfronteerd. Dat is best begrijpelijk, want Schotse Hooglanders zien er wat onvoorspelbaar uit. Door de lange haren zie je vaak de ogen van het dier niet en daar houden we niet zo van. Oogcontact geeft meer zekerheid. Er is op de Veluwezoom onderzoek gedaan naar interactie tussen Schotse Hooglanders en wandelaars. De tolerantiegrens bij deze runderen bleek behoorlijk hoog. Problemen worden vrijwel altijd door de mens zelf veroorzaakt. De dieren kunnen agressief worden als ze te dicht worden benaderd, kalveren hebben, door los lopende honden worden lastig gevallen,enz. De agressie komt vrijwel nooit van de dieren zelf. Toch moet je ze met respect en eerbied behandelen. Het blijven wilde runderen.Veldwerk Nederland heeft een zoekkaart gemaakt, waarmee je makkelijk de grote grazers leert kennen.  Op andere locaties in het Reestdal komen geen “Schotten’ voor. Wel in andere beekdalen in Drenthe, zoals in beekdal Hondstong bij Yde en op landgoed De Vossenberg in het beekdal van Het Oude Diep. Het zijn prachtige dieren en ze verdienen ons respect!

Zoekkaart bestellen? ga naar: http://www.veldwerkwinkel.nl/

meer info over de Schotse Hooglander: http://www.schotsehooglanders.nl/index.php