Dotterbloemhooiland in het Reestdal

Honderd jaar geleden was half Nederland in april knalgeel van de dotters. Het grootste deel van onze graslanden, dan hebben we het over honderdduizenden hectares, was schraal en meestal erg vochtig. Vaak werden de dotterbloemen in mei opgevolgd doorbloeiende veldzuring, echte koekoeksbloem, moerasrolklaver en ratelaar. De dotterbloemhooilanden werden in het voorjaar niet beweid. Het was er te nat. Van deze graslanden is nog ongeveer 1% over. Dotterbloemen zijn niet algemeen meer. In intensief bewerkt grasland zul je ze niet aantreffen. Dotterbloemen houden niet van een plek met een lage grondwaterstand en bemeste grond. Een huwelijk tussen de hedendaagse agrarische bedrijfsvoering en de dotterbloem zal snel uitlopen op een mislukking.

In natuurterreinen 

Nee, om dotterbloemen te kunnen zien moet je naar natte vrij schrale hooilandjes en dan kom je in dit land al gauw in natuurreservaten terecht. In het Reestdal bijvoorbeeld bloeien dotters vrijwel alleen in terreinen van Landschap Overijssel en Het Drentse Landschap. Mooie dotterbloemhooilanden tref je aan achter het kerkje van Oud-Avereest, langs de wandelroute bij boerderij ’t Ende bij De Stapel en in de Reestlanden op landgoed De Havixhorst even buiten De Wijk.

Holpijp en dotterbloem zijn typische kwelplanten

Biotoop

Dotterbloemen zijn vrij kritisch. Lang niet overal voelen ze zich thuis. Van een zoute bodem houden ze niet. Net als te zure grond. Fosfaat en ammoniak ( mest) is voor de dotter een ramp. Het meest ideaal voor deze plant zijn de volgende milieuomstandigheden:

-       het land moet periodiek onder matig water staan, dat  matig voedselrijk en                              zuurstofrijk is.

-       het beheer moet extensief zijn, dat wil zeggen er moet n                                                                 niet of nauwelijks worden bemest en er moet in het                                                                         voorjaar nog geen begrazing door vee zijn.

-       ijzerhoudend kwelwater komt aan de oppervlakte

-       lage oevers van sloten,plassen en beken met niet te voedselrijk water

-       Er mag niet eerder gemaaid worden dan na half juni

Bloem

De grote gele bloemen zijn erg opvallend. Het woordje ´dotter´ schijnt een relatie te hebben met het woord ´dooier´.  Zou best kunnen. De plant met de dooiergele bloemen: dooierbloem wordt dotterbloem. De bloemen maken nectar. De nectarkliertjes zitten

Bij zit onder het stuifmeel van de dotterbloemen

onder in de bloem aan de voet van de stamper. De bloem heeft erg veel meeldraden en produceert dus veel stuifmeel. Dotters worden door veel insecten bezocht. Al gauw zitten hommels en bijen onder het gele poeder. Bij het vliegen van bloem naar bloem doen ze aan bestuiving. Ook hier zie je weer hoe belangrijk insecten zijn ! Na de bloei ontstaan de vruchten. In juni is het zaad rijp en bij regenachtig weer spatten de zaden naar buiten. Droge zomers zijn voor dotterbloemen dus niet gunstig.

echte koekoeksbloem

Herstelplan 

Dotterbloemen bloeien vaak in combinatie met echte koekoeksbloem en moerasvergeetmeniet. Er mogen dan mooie dotterbloemhooilanden in het Reestdal zijn, toch is de situatie nog  verre van optimaal. Het Reestdal is op veel locaties nog steeds te droog en veel graslanden zijn te voedselrijk, al gaan op sommige plekken de natuurwaarden omhoog. De oorzaak van deze positieve ontwikkeling is een  beekherstelplan uit 2015. Drempels in de Reest zijn toen aangelegd om het waterpeil in de beek te verhogen. Op een aantal plekken werden obstakels ( boomstronken, dikke takken) in de Reest gelegd om de ( vaal veel te snelle) afvoer van het water wat tegen te houden. Greppels werden ondieper gemaakt om meer kwelwater in het hooiland vast te houden.

Dotterbloemen staan het liefst met hun voeten in kwelwater

Verondiepen van greppels 

Wat een positieve invloed heeft op de karakteristieke flora van de ( schrale) hooilanden is het verondiepen van greppels die water op de Reest afvoeren. Verondiepen is wat anders dan gewoon maar dichtgooien. Er komt veel meer bij kijken. Het vergt nogal wat ingrepen om een greppel wel overtollig regenwater af te laten voeren om vervolgens kwelwater in de wortelzone van planten te houden. Als blijkt dat grassen als witbol en vossenstaart terrein verliezen en plaats maken voor planten als  holpijp en allerlei zeggensoorten gaat het dus de goede kant op. Het tv-programma Vroege Vogels kwam in 2023 naar deze ontwikkeling kijken.

Bij bruggetje over de Reest komt kwel naar boven.

Een beekdal is een nat ecosysteem. Een beekdal zonder water is ten dode opgeschreven. Water is voor een beekdal wat bloed is voor de mens. Een andere vergelijking gaat ook op: veel mensen lijden aan bloedarmoede, veel beekdalen kampen met een tekort aan water. Verdroging is voor veel beekdalen in ons land ziekte nummer 1. Omdat de aanwezigheid van water in een beekdal zo essentieel is, is het goed om eens naar dat water te kijken. Waar komt dat water vandaan? Valt het als neerslag uit de lucht of heeft het water in een beekdal nog andere bronnen? Dit artikel gaat over water dat vanuit de bodem zijn weg omhoog vindt en als kwelwater aan de oppervlakte komt. Een omschrijving van kwel zou kunnen zijn: grondwater dan onder druk als een soort bron vanuit de bodem aan de oppervlakte komt.

Lokale kwel

Het meeste regenwater zakt in de bodem weg. Een deel hiervan stroomt door het dekzand naar beneden en komt dan op korte afstand weer aan de oppervlakte. Dit wordt lokale kwel of ondiepe kwel genoemd. Gelet op de chemische samenstelling lijkt het nog op regenwater. Vaak is dit water zuur en is (nog) arm aan kalk en ijzer. En nog behoorlijk stikstofrijk.Het wordt atmotroof grondwater genoemd. Tijdens het transport van infiltratiegebied (hier zakt het regenwater in de grond weg) naar kwelgebied ( hier komt het water weer bovengronds) verandert het water langzaam van chemische samenstelling. Lokale kwel komt meestal in de bovenloop van het beekdal aan de oppervlakte. Het is dus nog niet zo lang in de bodem geweest. Relatief bevat ondiepe kwel nog niet veel mineralen. Mineralen zijn anorganische stoffen die in de bodem voorkomen. Voor planten zijn ze onmisbaar.

IJzerhoudend vlies op kwelwater

Regionale of diepe kwel 

Regionale kwel of diepe kwel  kan van een tientallen kilometers ver gelegen gebied afkomstig zijn. Water dat daar de bodem in zakt kan dan honderden jaren nodig hebben gehad om in een beekdal weer aan de oppervlakte te komen. Dat deze reis zo lang duurt is logisch. Het water kan tientallen meters diep zijn weggezakt en heeft dus veel tijd nodig om ergens ( bijvoorbeeld in een nat hooilandje) boven te komen. In een beekdal gebeurt dat vooral in de benedenloop, het laagst gelegen deel van het beekdal. Onderweg heeft het water allerlei stoffen achtergelaten, maar andere stoffen meegevoerd. De bekendste voorbeelden hiervan zijn ijzer en kalk. Op veel plekken komen oerbanken in de bodem voor. Dat zijn ijzerhoudende lagen in de bodem. Water dat hier langs komt neemt ijzerdeeltjes mee.

Roesten 

Als kwelwater boven de grond komt gaan de meegevoerde ijzerdeeltjes

Roestvorming ijzerrijk kwelwater

oxideren. Het ijzer gaat een reactie aan met zuurstof. Anders gezegd, het ijzer in het water gaat roesten. Het wordt een beetje klonterig en het ziet er niet zo aantrekkelijk uit. Hier spelen bepaalde bacteriën een belangrijke rol. Deze micro-organismen gaan een reactie met ijzer aan. Ze maken er ijzeroxiden van. Als roodbruine vlokken slaat het ijzeroxide op de bodem neer. Het ijzer in het kwelwater heeft nog een andere eigenschap: het bindt fosfaten. Daardoor zijn de fosfaten niet meer opneembaar voor planten. Het water wordt er minder voedselrijk van, precies wat een aantal planten nodig heeft. De ijzerverbinding lost niet op in water en drijft op het oppervlak als een vliesje op het kwelwater.

Vliesje

video

Het olie-achtige vliesje dat je op kwelplekken ziet bestaat dus voor een deel uit ijzerfosfaten en bacteriën. Deze bacteriën kun je met het blote oog niet zien, maar als miljarden bacteriën zich te goed doen aan ijzer ontstaan op het water mooi gekleurde vliesjes. Bij een bepaalde lichtinval zie je prachtige regenboogkleuren. Het lijkt op olie, maar dat is het gelukkig niet. Je kunt dit erg gemakkelijk controleren. Prik met een stokje in het vliesje. Als het in stukken uiteen valt is het gezond en schoon kwelwater waar je naar kijkt. Bij olieverontreiniging zal het vlies weer snel een geheel vormen.

Reestdal : natte hooilanden bij IJhorst

Vooral in de benedenloop van de beek

In een beekdal komt het oudste kwelwater vaak in het benedenstroomse deel bovengronds. Voor het Reestdal is dit het deel tussen IJhorst en Meppel. Dit water wordt lithotroof grondwater genoemd. Het kan eeuwenoud zijn. Het heeft erg veel kalk en ijzer opgenomen en is de laatste restjes stikstof kwijtgeraakt. Dit is het roestrode water dat in een beekdal aan de oppervlakte komt.

Hoog water Reestdal bij benedenloop Reest (Meppel)

Kwel en slib over de Reestlanden

In de benedenloop gebeurde nog iets bijzonders met water. Als de beek overstroomde werden de hooilanden gevoed met water dat calcium, stikstof en fosfaat bevatte. In beekdalen werd dit water dan zo lang mogelijk vastgehouden. Anorganische stoffen in het water kwamen dan in de bodem terecht. Kwelwater en het aangevoerde slib van het vastgehouden regenwater zorgden voor een geweldige productie van hooi. De rijkste boeren woonden dan ook in de benedenloop van de Reest. Daar staan (nog steeds) de mooiste boerderijen.

Temperatuur

De temperatuur van het kwelwater is constant, zo rond de 10 graden. In de winter voelt het warm, in de zomer voelt het koud aan. Kwelplekken zijn in winters met vorst gemakkelijk te herkennen aan de afwezigheid van sneeuw en ijs.

De dotterbloem is een kwelindicator

Plantensoorten

Bepaalde plantensoorten zijn kenmerkend voor kwelplekken. Soorten zoals blaaszegge, waterviolier, holpijp, adderwortel ,dotterbloem wijzen op aanwezigheid van kwelwater. Deze kritische planten worden kwelindicatoren genoemd. Ze vragen allemaal om voedselarm water, dat rijk is aan ijzer en kalk. Zodra het water bevuild wordt met meststoffen als fosfaten (bijvoorbeeld uit de intensieve landbouw) verdwijnen ze. Dat verklaar bijvoorbeeld de afwezigheid van dotterbloemen in de bemeste grasland van de reguliere landbouw.

Verdroging

In een modern ontwaterd gebied wordt kwelwater meestal weggevangen in sloten voordat het in het maaiveld aan de oppervlakte treedt. Dit is een van de oorzaken van verdroging van de natuur.

Een verondiepte greppel voert geen kwelwater meer af

Verondiepen van sloten en greppels 

Een effectieve maatregel om verdroging van een (natuur) gebied tegen te gaan is het verondiepen van watergangen die te snel kwelwater afvoeren. Verondiepen betekent letterlijk het ondieper maken. De greppel voert dan geen kwelwater meer af, alleen regenwater bij veel neerslag.  De kwel blijft in het gebied ( vaak hooiland ) en komt dan in de wortelzone van de planten. Na enige tijd geeft dit vaak een verrassend resultaat. De vegetatie van witbol/vossenstaart grasland verandert sterk van karakter. Het aantal planten dat  gevoelig is voor de mineralen in kwelwater neemt snel toe. Holpijp, wateraardbei, moerasvergeetmeniet, dotterbloem, verschillende zeggensoorten, de vegetatie in het hooiland krijgt een totaal ander karakter.

Beekdal van het Oudemolensche Diep

Van Oudemolen naar Deurze :13 kilometer

De parkeerplaats langs de Molensteeg bij Oudemolen is zo goed als verlaten. Het is zondagmiddag 3 juni 2013 rond de klok van 16.00 u als we met deze etappe beginnen. Aan de zondagrecreatie lijkt al weer een eind te zijn gekomen. Waar is iedereen? Het is prachtig weer, het landschap is in topvorm en iedereen lijkt thuis te zitten. Niet zo erg, we hebben het esdorpenlandschap en beekdallandschap De Drentsche Aa helemaal voor ons zelf, maar toch….Het valt tijdens het lopen van deze etappes al vaker op: je komt vrijwel niemand tegen. Wel op verharde wegen en geasfalteerde fietspaden die je kruist, maar op zandpaden tref je weinig

ijzerhoudend kwelwater komt aan de oppervlakte

wandelaars. In de buurt van Oudemolen wordt op dit deel van de dag nog wel gewandeld en gefietst, maar als we het bruggetje over het Oudemolensche Diep overgestoken zijn wordt het erg stil.

Kwelwater

De route loopt een poosje min of meer parallel aan de beek. Wat opvalt zijn de roestbruine plekken in de natte graslanden. Hier komt kwelwater naar boven. Dit is grondwater dat ooit als regenwater op hogere gronden de bodem in zakte. Kwelwater kan honderden jaar oud zijn. Als het door keileem is gezakt en via kalkrijke zandlagen uiteindelijk na jaren de oppervlakte van het lager gelegen beekdal bereikt heeft dit water kalk en ijzer opgenomen. De ijzerdeeltjes oxideren dan en het water krijgt een roestbruine kleur. Dit kwelwater is bepalend voor de vegetatie in een gebied. Bekend is dat de ouderdom van het kwelwater een positieve invloed had op de hooiproductie. Een boer kon daardoor meer runderen houden en dat betekende meer welvaart  “Alle zegen komt van onderen”  (bron : Van Rottum tot Reest blz. 203) De etappe passeert de Rug van Tynaarlo. Lang geleden is het Oudemolensche

Dynamiek aan de oever van het Oudemolensche Diep

Diep hier dwars door een rug van keileem gebroken. De route komt vlak langs een steile oever die je in dit gebied vrijwel nergens aantreft. Het komt nog voor dat delen van de oever hier zo maar in de beek wegzakken. Natuurbeheerders smullen hiervan. In deze kringen spreekt men dan van “dynamiek”.Een vlonderpad loopt door een vochtig stukje broekbos en de wandeling gaat dan richting Gasteren. We lopen nu op de grens tussen het beekdal en vlakke wat saai ogende graslanden. Vroeger waren dit uitgestrekt “woeste landen”, heidevlaktes waar je weinig of niets te zoeken had. De graslanden worden nu extensief beheerd, maar zijn waarschijnlijk nog veel te voedselrijk. Vergeleken met de natte en schrale hooilandjes in het beekdal aan de andere

Brug over Gasterensche Diep

kant van het zandpad is hier nog steeds sprake van een armoedige vegetatie. Uiteindelijkkomen we uit bij de weg tussen Gasteren en Loon en steken hier de beek over. Hier heet het watertje nu Het Gastersche Diep.

Balloërveld

De route loopt een stukje langs de asfaltweg, maar wandelaars worden veilig via een vlonderpad richting het noordelijke deel van het Balloërveld geleid. Je hebt hier een prachtig uitzicht over het noordelijke deel van het Balloërveld. Vlak voor je voeten groeit veel veenmos en in kleine poeltjes kwaken kikkers. De route toucheert middels een knik dit mooie heidegebied. Sinds 2006 is het officieel geen militair oefenterrein meer. De vervallen tankgracht die we passeren dateert uit de tweede wereldoorlog. Het Balloërveld heeft een unieke geschiedenis en een unieke flora en fauna.

Monument Harry de Vroome

Oude tankgracht Balloerveld

Al gauw, na een klein stukje fietspad, bereiken we het beekdal van het Loonerdiep. Hier staat sinds 2004 een stenen monument ter nagedachtenis aan landschapsarchitect Harry de Vroome.  Op de website Drentsche aa.nl  staat “ Als consulent Landschapsbouw heeft De Vroome (1921–2001) zich onvermoeibaar ingezet voor het Drentse landschap. Tegen de stroom in roeiend wist hij bij de grote ruilverkavelingen in de jaren zestig en zeventig veel waardevols veilig te stellen. Het monument, gemaakt door Bastiaan de Groot, is een hoekige granieten zuil met vier kijkgaten. Door de gaten zijn het beekdal, de es, de heide en de kerktoren van Rolde te zien: alle componenten van het beek- en esdorpenlandschap.”  Als je er langs loopt moet je even door die vier gaten kijken en je realiseren dat zonder visionairs als

Monument voor Harry de Vroome

Harry de Vroome dit afwisselende en unieke landschap er heel anders had uit gezien.

Loonerdiep

We wandelen richting Kampsheide met het Loonerdiep aan de rechterhand. Hier weer een patroon dat je in dit esdorpenlandschap vaker tegen komt : aan de ene kant akkers en weilanden (vroeger heide) en aan de andere zijde van het zandpad de natte hooilanden en de meanderende beek. Het pad waarover je loopt wordt dan begrensd door houtwallen.

Landbouw grenst aan kwetsbaar beekdal

Vroeger waren dit de grenswallen om het vee binnen de graslandjes te houden. De koeien mochten niet de heide op. Het beekdal van het Loonerdiep is verrassend mooi. Soms zie je beek, dan weer niet. Richting Deurze wordt het landschap wat opener.  

Kampsheide

Na het vele moois wat je op deze route ziet mag je Kampsheide als toetje zien. Dit gebied, dat wordt beheerd door Stichting Het Drents Landschap ligt tussen het beekdal van het Loonerdiep en de Balloër es in. Het is mooi bewaard gebleven, omdat het in de tijd van de

Grafheuvel op landgoed Kampsheide

ontginningen particulier terrein was. Al wandelend over het voormalig landgoed wordt al snel duidelijk, dat dit een bijzonder historische plek is. We passeren een hunebed, grafheuvels en restanten van celtic fields. De monumentale boerderij, die bij Kampsheide hoorde is op 12 maart 2012 afgebrand. In die tijd werd Drenthe geteisterd door een brandstichter die het op monumentale gebouwen had gemunt. We passeren de twee bruggen over het Loonerdiep. Mooi plekje hier. Een vlonderpad brengt ons richting een bosje. Al gauw zien we cafe De aanleg liggen, het eindpunt van deze mooie etappe. Hier heet de beek plotseling Het Deurzerdiep en kun je ook goed zien wat er van de meeste lopen in Drenthe is geworden: een gekanaliseerde watergang, gegraven om zo snel mogelijk water uit landbouw gebieden af te voeren.

Vroeger werd door baron van Dedem de Dedemsvaart gegraven en door de aanleg van de Sponturfwijk liep de boel toen ook onder water. Dat gaf toen al een hoop gezeur. In de jaren zestig zijn het waterschap het Riegmeer en de boeren bij elkaar gekomen en toen hebben ze besloten tot de aanleg van een reestvervangende leiding. Deze is toen rond 1969 gegraven. Toen die klaar was ging een hoop water niet meer door de Reest , maar via de sluis bij De Stapel richting de Hoogeveense Vaart .Van die tijd af is het Reestdal uitgedroogd.Voor veel dier-en plantensoorten was dit funest. De weidevogels zijn toen ook in aantal achteruitgegaan. Tussen Balkbrug, Den Kaat en Den Huizen zaten vroeger ontzettend veel weidevogels. Daar werden toen veel kievitseieren gezocht. Ook bij de Bloemberg en De Stapel zaten veel weidevogels. Nu zien je nog maar weinig kieviten meer. Een beek wordt gevoed door kwelstromen. Een beek heeft een groot inzijggebied. Kilometers verwijderd van de beek zakt het water de grond in en het kan wel honderden jaren duren voordat dat water bij de beek terecht gekomen is. Het komt dan als kwelwater naar boven.

Op die lange weg heeft het water dan veel mineralen meegenomen.In het Reestdal neemt kwelwater heel veel ijzer mee. De Reest is een traagstromende ijzerhoudende laaglandbeek. Bij het kerkvonder kun je de ijzerbacteriën goed zien. Je ziet het blauwe/bruine water zo uit de wal stromen. De sloten die op de Reest afwater hebben dat water ook allemaal. Vroeger noemden de boeren dat rodolm. “Rodolm moet je niet in de sloot hebben,” zeiden ze dan. Op sommige plekken zette het ijzer zich vast in de bodem. Daar gaan eeuwen overheen. Zo ontstonden oerbanken van wel twintig centimeter dik. Als je erop slaat kun je zien dat er ijzer in zit. Het kan zo dicht zijn dat het water er gewoon op blijft staan. Op De Wildenberg heb je ook zo’n plek, daar groeit bruine en witte snavelbies, moeraswolfsklauw en zonnedauw. Een hooggelegen vochtige plek met een oerbank of een leembank eronder.

Het Reestdal is een beekdal, dat nog niet erg is aangetast. Alleen is de Reest zonder kop en zonder staart. Het brongebied heeft nu geen bron meer. De Reest had vroeger aan het begin een grote spons, die zo nu en dan werd uitgeknepen en via via moest dat water dan richting Meppel. Aan de zuidkant is er ook aan geprutst. Vroeger liep de Reest via de Oeverlanden naar Zwartsluis. Maar het Meppelerdiep werd gegraven en de bochten werden uit de Reest gehaald. Eigenlijk liep het Reestdal tot aan Zwartsluis. Maar die staart is er dus ook af. De Reest begint nu bij het Bergje. Eerder kwam de Reest bij de Tippe, bij Lutten weg. Ik weet niet of het water bij De Tippe nog een stukje bovenloop van de Reest is, vroeger liep daar de Lutterbeeke en vanaf Slagharen kwam er ook nog een veenbeekje weg. Daar lagen ook grote vennen, meerstallen werden ze genoemd. Bij Dedemsvaart, Lutten en Hardenberg had je ze ook. Er liepen ook veenstroompjes, die op bepaalde plekken bij elkaar kwamen. Het water stroomde dan via de Lutterbeeke richting het Bergje en daar werd het de Reest.

Sinds de Middeleeuwen is er aan het Reestdal weinig veranderd. Hier en daar is wel wat bijgebouwd, maar men heeft toch wel al gauw ingezien dat het een bijzonder gebied is. Oud-Avereest en Den Huizen bijvoorbeeld zijn beschermde dorpsgezichten en daar mag ook nooit bijgebouwd worden. Als er een paar boerderijen bij elkaar staan noemen we dat een esgehucht, maar De Wildenberg bestaat maar uit één boerderij. Dat noemen we dan een zwermhoevelandschap. Rabbinge is een streekesgehucht. Het gehucht Rabbinge bestaat uit vijf boerderijen in een lange strook. Oud-Avereest is een esgehucht met een kerk. De kerk stond in het midden en vanaf alle kanten liepen de kerkenpaden naar Oud-Avereest. Dat maakt dit landschap ook uniek. De spin met daarom toe een web van paden, zeg ik wel eens.

Bij de kerk van IJhorst zie je dat ook. Op Oud-Avereest hebben drie kerkjes gestaan. Het kerkhof ligt op een hele mooie zandopduiking. Het eerste kerkje was een houten kerkje met een strooien dak en keitjes op de vloer. Later is er een stenen kerk gebouwd met een klokkenstoel er naast. Die twee klokken zijn toen in 1853 overgebracht naar de toren van de kerk die er nu staat. In de oorlog zijn de klokken er door de Duitsers uitgehaald, maar één is er teruggekomen. De ander ligt misschien als patroon of huls op de steppen van Rusland. Klokkenstoelen waren er niet veel in deze omgeving. IJhorst heeft er nog één. Het unieke van het Reestdal zijn die mooie dekzandruggen met daartussen het dal. Op sommige plekken is het dal heel smal. Bij De Wijk wordt het landschap weer veel wijdser. Bij Oud-Avereest kun je heel mooi zien dat de Reest door een dal stroomt.
Boeren in een kleinschalig landschap
In het Reestdal vind je nu nog hele kleine esjes. Essen zijn ontstaan door het potstalsysteem. De potstal is een verdiepte stal. Mijn grootvader had er één op Rabbinge, dus ik heb er in gewerkt. Er werd een laag heideplaggen ingelegd. Daar kwam dan stro op. Eerder was stro te duur, toen waren het alleen maar plaggen. Als de sloten werden uitgebaggerd, kwam er ook een laag plantenresten in de potstal. In de potstal stond vaak het jongvee of schapen.
 

De paardenmest en de varkensmest kwam er ook bij op en dan weer een laag ruigte en zo stapelde zich dat op . De varkenshokken lagen vaak tegen de potstal aan en de mest werd dan zo over het muurtje in de potstal gegooid. Mijn grootvader gebruikte geen heideplaggen meer, maar stro. Elke jaar werd de potstal geleegd. De mest werd naar de es gereden en die werd dan weer een beetje opgehoogd met organisch materiaal. Zo kwam een es in de loop van de tijd aan zijn bolle vorm. Op de es van Dickninge is dat heel mooi te zien. Op Rabbinge ook. Achter de Havixhorst zie je de vorm van de es ook goed.
Om de es van De Wildenberg liep vroeger tot aan de rand van het Reestdal een houtwal. Die houtwal moest dan het vee vanuit de graslanden tegenhouden. Die houtwal is nu weer opnieuw ingeplant, want hij was in de loop van de tijd verdwenen. De essen werden aangelegd op de dekzandruggen, dat moest ook wel, want ‘s winters stond het dal helemaal onder water. Wat boven het water bleef werden de boerderijen opgebouwd en de essen aangelegd. Door de potstalmethode kregen de boeren in de Middeleeuwen meer mest en konden ze langer op dezelfde plek blijven. Zo konden de boerennederzettingen ontstaan. In de pre-historie werd het Reestdal niet permanent bewoond, alleen door trekkende groepen. Op de essen werd gerst, rogge en haver verbouwd.
Later kwam daar de aardappel bij. De eerste korensoort heette emmergerst. Op stukjes verbrande heide werd ook wel boekweit verbouwd. In de as werd de boekweit dan gezaaid. Na de oorlog veranderden veel gemengde bedrijven in veebedrijven en verdwenen ook veel essen. Die werden gebruikt als grasland. Nu is bijvoorbeeld Het Drents Landschap weer bezig om die verdwenen essen te herstellen. In de oorlog moest veel grasland gescheurd worden en omgezet worden in bouwland. Dat was voor de voedselproductie. Na de oorlog gebeurde precies het tegenovergestelde.
 

Er waren ook gras- en hooilanden. Dat waren de zogenaamde madelanden, die lagen langs de beek. Hier was je als boer erg afhankelijk van het weer. Kreeg je veel nattigheid, dan was de oogst niet erg hoog. Je kon wel twee keer hooien. Het Reestdal was namelijk redelijk bemest.
In Schrapveen bijvoorbeeld liggen nog hele kleine dijkjes in het land. Als het water dan op het land kwam, nam het slib en ander organisch materiaal mee. Het water bleef dan een poosje staan, want door die dijkjes kon het niet weg. Later werden die dijkjes doorgestoken en liep het water weg en dan lag er een laag slijk en vergane plantenresten op de bodem. Zo was het Reestdal vruchtbaar terwijl het toch niet bemest werd. Daardoor kon je vaak twee keer oogsten. De eerste keer kon er pas laat gehooid worden, vaak was dat half juni. De tweede snee werd ook vaak geperst en door die persbulten kwam dan nog spurrie en knollen. Het vee liep niet op de lage graslanden, die graasden op hoger gelegen grasland. Het madeland was het hele lage hooiland, op de zandkoppen lagen de essen en de koeien stonden vaak op land er tussen in.

Ook de hakhoutbosjes waren belangrijk voor de boeren. Die werden ongeveer om de tien, twaalf jaar afgezet. De boeren hadden takkenbossen nodig. De bakker stookte de oven met takkenbossen. De bomen werden uitgesnoeid en de takken werden aan bossen gebonden. Naast de bakkerij hadden de bakkers grote mijten opgebouwd. Dat hout moest een tijd drogen, want dat wou niet direct branden. Het dikke hout werd door de boeren gebruikt voor palen.Boeren hadden toen veel palen nodig, want ze rotten gauw weg. Soms had je drie palen naast elkaar staan, dan werd een paal vervangen terwijl de vorige rotte palen er nog wat bij hingen. Op den duur werd van rotte palen weer brandhout gemaakt. Dat zie ik nog zo voor me.

De eikengaardes werden aangeplant naast de boerderij. Een eikengaarde is eigenlijk een soort eikenboomgaard. De eiken bleven heel lang staan. Ze waren voor de houtproductie. Eikenhout was duur. De boer had altijd op de hilde, dat was de zolder boven de koeien, een stapel eikenplanken klaar liggen voor de doodskist. In het kabinet hadden ze het doodskleed klaar liggen. Ze dachten aan het heden, de toekomst en het verleden. Er werd ook eikenhout verkocht of er werden gebinten van gemaakt. Een boerderij bestond uit gebinten, het zogenaamd hallehuistype werd uit gebinten opgebouwd en daarom heen werd de boerderij opgebouwd. Bij boerderij ‘t Ende kun je een mooie eikengaarde zien.

 Als je houtwallen niet afzet, dan worden het bomen en dan wordt zo’n wal helemaal kaal van onderen. De houtwal werd steeds uitgedund en niet in één keer helemaal gekapt. Een mooie eik lieten ze staan. Op Rabbinge stonden grote eikenbomen in de houtwal. Later konden ze dat hout weer goed gebruiken. Houtwallen waren er niet alleen voor geriefhout, maar ook voor veekering. Dan stonden er veel doornstruiken in. Op Den Huizen heb je bijvoorbeeld nog een hele mooie meidoornhaag. Meidoornbomen moet je regelmatig afzetten om ze mooi dicht te houden. Vroeger kon het vee er dan niet doorheen.

Sleedoorn, meidoorn en braamstruiken werden ingeplant. Het is jammer dat veel houtwallen in het Reestdal verdwenen zijn. Ze deden ook dienst als trekweg voor de dieren. Een dier gaat niet graag over de vlakte, langs de houtwallen kunnen ze zich dan veilig verplaatsen. Dassen, vleermuizen en vlinders maken er graag gebruik van. Veel vogels nestelen in houtwallen. Een houtwal was voor veel dieren een belangrijk biotoop. In de jaren vijftig en zestig verdwenen veel houtwallen.De boeren wilden een grootschalig landschap, veel machines konden op kleine stukjes land niet uit de voeten. Dus moest het land groter worden en werden veel houtwallen en houtsingels worden opgeruimd”

Er is nog erg weinig hoogveen in ons land

Hoogveenbeek

Van oorsprong is de Reest een hoogveenbeek. Vroeger ontving het riviertje zijn water uit de grote en uitgestrekte hoogvenen rond onder meer Slagharen, Hardenberg en Dedemsvaart. De Reest voerde toen het water af van dit 30.000 tot 40.000 ha groot niemandsland. Het hoogveen werkte als een soort spons en hield veel water vast. Daardoor was de waterafvoer van de Reest erg regelmatig en overstroomden oeverlanden alleen in de wintermaanden. Vooral in de 19de eeuw namen veenafgravingen grote vormen aan. Om het water af te voeren werden de Hoogeveensche Vaart en de Dedemsvaart gegraven.

Reestvervangende Leiding

Reestvervangende Leiding

Hierdoor werd het stroomgebied verkleind. Toen in 1971 de Reestvervangende Leiding werd gerealiseerd, was het stroomgebied beperkt tot “slechts” 6000 hectare. Van het enorme hoogveengebied is nu niets meer over. Het veenkarakter van de Reest is dan ook vrijwel geheel verloren gegaan. Wel is de bodem nog bedekt met een dikke laag veen, is het water nog vrij troebel en is het zuurstofgehalte vooral in de bovenloop niet erg hoog, maar verder heeft de Reest vooral de eigenschappen van een zandbeek. De Reest wordt nu vooral gevoed door kwelwater, dat op verschillende plaatsen in het beekdal aan de oppervlakte komt. Kwel is ondergronds voedselarm stromend water afkomstig van hoger gelegen gebieden. De waterkwaliteit van de Reest is per plaats nogal verschillend, maar is niet slecht.

Veel beken werden genormaliseerd. ( er werd een afvoerkanaal van gemaakt)

Beekdal

Er staan meer dan duizend beken op de topografische kaart van Nederland, maar bij verreweg de meeste beken is er van het oorspronkelijke karakter niet veel meer over. Ingrepen zoals kanalisatie, veranderen van de oevers, weghalen van de begroeiing, regelen van de waterstand door stuwen, enz hebben veel beken vernield. Ongeveer 5 % van de beken in ons land heeft nog een natuurlijk verloop. Sinds de jaren negentig worden op veel plaatsen beekdalen weer in hun oude glorie hersteld. Voorbeelden hiervan zijn Het Oude Diepje bij Wijster, de Ruiten Aa bij Ter Borg in Groningen en het Hunzedal op de Hondsrug in Drenthe.

Nieuwe natuur in het Hunzedal

De meeste beken op de zandgronden zijn zogenaamde laaglandbeken. Ze liggen onder meer in Drente en Overijssel. De Reest, De Drentse Aa en de Dinkel zijn erg bekend. Vroeger ontstonden deze beken in uitgestrekte moerasgebieden. Nu “ontspringen”ze bijna altijd in landbouwgebieden. De oorsprong van de Reest ligt nu tussen Dedemsvaart en Drogteropslagen.

Beekdalen zijn vaak juweeltjes van natuurgebieden. Dat komt door de grote variatie in het landschap. In beekdalen werd eeuwenlang op dezelfde manier geboerd. Dit boerenleven leverde een kleinschalig landschap op met akkers, natte hooilanden, houtwallen, heidevelden, geriefbosjes, meidoornhagen, enz. Dit kleinschalige landschap kent een enorme rijkdom aan flora en fauna.

Meandering

Een belangrijk kenmerk van een niet aangetast beekdal is meandering: het kronkelen van de beek. Die kronkels zijn in de Reest nog volop aanwezig. Vanuit de lucht zijn ze mooi te zien. Dat de Reest haar meanders nog heeft is te danken aan het feit dat de rivier de grens vormt tussen de provincies Drente en Overijssel. Ook typerend voor een beekdal is de aanwezigheid van overgangen tussen lage en hoge landen. Juist daar laat de natuur zich van haar beste kant zien.

Meidoornhaag

Het Reestdal

Het Reestdal behoort tot één van de meest gave beekdalen van Noordoost-Nederland en heeft een heel eigen karakter.De natuurliefhebber kan in dit kleinschalige landschap volop genieten van heideterreinen, bossen, graslanden, bouwkampjes, kleine stuifzanden, landgoederen,monumentale boerderijen en nog veel meer.

Landbouw en natuur bestaan in het Reestdal naast elkaar. Twee grote “herenboeren” in het gebied zijn Landschap Overijssel en de Stichting Het Drentse Landschap. Deze organisaties bezitten en beheren inmiddels meer dan 1100 ha natuurgebied in het Reestdal, waaronder veel gras- en hooilanden en een aantal essen (akkers).

He Reestdal heeft een levensvatbare dassenpopulatie

Zoals vroeger

Het beheer lijkt erg op de ouderwetse manier van boeren. De natte hooilanden worden laat gemaaid, schapen begrazen de heide en runderen leveren mest in de potstal, er wordt graan verbouwd op de zandkoppen. Kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen worden niet gebruikt. De natuurwaarden komen op de eerste plaats. Omdat het Reestdal erg veelzijdig is, komen er ook bijzondere dieren voor. Een mooi voorbeeld hiervan is de das. De dassenpopulatie lijkt de laatste jaren te groeien en vindt in het Reestdal een gebied waar een redelijk rustig leventje nog mogelijk is. Ook bijzonder is het voorkomen van de boomkikker in de natte landen van Rabbinge. En een ontmoeting met een ooievaar is in de Reestlanden al een doodnormale zaak geworden.

Natte hooilanden

Behoud en ontwikkeling

Op een aantal plaatsen zijn er drempels in de Reest aangelegd. Dat gebeurde tijdens het project “Water  op maat” in 2015.  De drempels verhogen deels  het waterpeil van de Reest. De beek  werd ook op een aantal plaatsen verondiept. Er kwamen twee knijpstuwen om in tijden van wateroverlast het water in de middenloop een poos vast te houden .De plantengroei in het water van de Reest wordt minder vaak verwijderd om de stroming van het water te vertragen.