Kamille als pioniersplant op Rabbingerveld

Een kale zandvlakte. En langs de Nieuwe Dijk een groot bord met daarop een foto van een roodborsttapuit en de wervende tekst “Nieuwe natuur in het Reestdal ” Het is september 2016 en het project Rabbingerveld deel 2 is net opgeleverd. Graslanden zijn afgeschraapt tot op het gele dekzand. Hier en daar zijn wat laagtes gecreëerd. Er is niets te beleven. De zomer is voorbij, de roodborsttapuit zit al lang in Afrika.

Schapenzuring als pionier van de zandvlakte

Bijzondere eigenschappen

Het is juni 2017. De kale zandvlakte is niet meer. Grote delen van het nieuwe gebied zijn begroeid. Het is onvoorstelbaar, zo snel als de natuur haar kansen pakt. Er zijn planten, die hierin gespecialiseerd zijn: de pioniers. Ze beschikken over eigenschappen die andere planten niet of veel minder hebben. Kamille, schapenzuring,  dwergviltkruid, witte klaver, melde, harig wilgenroosje, ze hebben weinig voedingsstoffen nodig, groeien snel en zijn vaak eenjarig. Vaak produceren ze ook veel zaden, die erg lang hun kiemkracht houden.

Pioniersvegetatie

Successie 

Als de pioniersvegetatie afsterft ontstaat er een laagje humus in de bodem. De grond wordt

Op de voorgrond dwergviltkruid

vruchtbaarder. Dat geeft andere planten de mogelijkheid om zich te ontwikkelen. Zo verandert de vegetatie voortdurend. Dit proces heet successie. Het eindstadium van deze ontwikkeling is bos. Maar zo ver laat de eigenaar van het Rabbingerveld, Het Drentse Landschap, het niet komen. Grote grazers als Schotse Hooglanders moeten het gebied open houden. Niks geen successie. Het terrein mag zich ontwikkelen tot heide en dan is het “tot hier en niet verder”. Eerst maar genieten van de pioniersplanten. Die zijn ook mooi.

Ook zonnedauw is een pioniersplant

Op de flank van het Reestdal onder Zuidwolde is het project Rabbingerveld nu voor een groot deel afgerond. De bewoners van  de Nieuwe Dijk zullen dit niet erg vinden. De ( voedselrijke )bovenlaag van de grond is over een hele grote oppervlakte afgevoerd. Dat betekende veel herrie van af en aan rijdende volle en lege kiepwagens. Nog niet alle grond is weg. Vanaf de weg zijn de zandbulten goed te zien. Het grasland is nu veranderd

De zonnedauw is een pionier

in een grote kale (gele) zandvlakte. Dat zal in de komende jaren snel veranderen. Als er nog zaden van vroegere heideplanten in de grond aanwezig zijn ( vaak is dat zo) zal het terrein over een paar jaar zichtbaar veranderen in mooie heide. Al gauw zal de bodem ook bedekt worden met pioniersplanten, zoals zonnedauw, moeraswolfsklauw en vele soorten mossen. 

Schotse Hooglanders Rabbingerveld in 2015

Terrein moet wel open blijven

Minder leuk: zaailingen van berk, vuilboom en grove den gaan dankbaar gebruik maken van de nieuwe kansen. Deze boompjes moeten er wel uit, anders verandert de heide in bos. Daar weten vrijwilligers van de natuurwerkgroep de Reest inmiddels alles van. De beste oplossing lijkt op termijn de aanwezigheid van een kleine schaapskudde. Er liepen begin dit jaar nog twee Schotse Hooglanders in het terrein dat in 2005 al werd gerealiseerd. Ook die hadden een hele zware dobber om het terrein open te houden.  Het is mogelijk dat ze inmiddels verwerkt zijn in de biologische vleespakketten van Het Drents Landschap. Schotse Hooglanders eten het liefst de jonge blaadjes uit de top van de boompjes. Schapen, of misschien nog beter, geiten zijn veel minder kieskeurig. 

Samenwerking 

De uitbreiding van de heide vormt de tweede fase van een project onder de vlag van het Icoon-project Reestdal waarin Provincie Drenthe, Prolander, Waterschap Drents-Overijsselse Delta en Het Drentse Landschap samenwerken.

Rabbingerveld Eerste Fase anno 2015

Dynamiek van de bodem  

Het gebied, gelegen tussen de Nieuwe dijk en het Reestdal ter hoogte van Rabbinge, werd tot voor kort landbouwkundig gebruikt. Met de inrichting keert niet alleen de vroegere heide hier terug, maar ook het vroegere reliëf. Ook de aardkundige situatie zal vergelijkbaar zijn met die van voor de ruilverkaveling in het gebied.

Eerste fase in 2005- voedselrijke bovenlaag landbouwgrond wordt verwijderd

De eerste fase van het project werd tien jaar geleden uitgevoerd. In het toen ingerichte gebied hebben zich op hoge terreindelen al mooie zandkopjes ontwikkeld en vindt op heel kleine schaal verstuiving plaats. Actieve bodemvorming dus, die naar verwachting ook in het in te richten gebied gaat plaatsvinden. Naast verhoging van natuurwaarde en verbetering van de infiltratiefunctie voor het Reestdal, zal daarmee ook de aardkundige waarde wezenlijk verbeteren.

De twee foto’s laten de situaties zien in september 2015 en september 2016. Het grasland, grenzend aan het de heide van fase 1 is weggeschoven. Rest nu een zandvlakte. Volgend jaar om deze tijd maar weer een foto maken.

Rabbingerveld september 2015

Rabbingerveld september 2016

Tien geleden zette Het Drents Landschap op het Rabbingerveld landbouwgrond om in schrale natuur. De bemeste bovenlaag werd verwijderd en op het schrale zand mocht zich, net als vroeger, heide ontwikkelen.

Bemeste bovenlaag grasland wordt verwijderd

Nu is Het Drents Landschap  begonnen met fase 2 : naastliggend grasland omzetten in natuur. Shovels zijn bezig om de voedselrijke bouwvoor af te schrapen tot op het gele (arme) zand. Kiepkarren rijden af en aan. Nog even geduld en dan ligt er op de flanken van het Reestdal een uitgestrekt heidegebied, dat mooi aansluit op bestaande natuur.

Op de schrale zandgrond komt de heide terug

Vroeger

Veen en moerasbossen. Levensgevaarlijke en woeste gronden. Het beekdal van de Reest kende in de vroege Middeleeuwen niet of nauwelijks bewoners. Wat moesten ze er ? Veen,veen en nog eens veen. Maar de mens is altijd op zoek naar nieuwe kansen. En op de flanken van het Reestdal lagen ze er: de dekzandruggen. Ontstaan in de laatste ijstijd, het Weichselien, zo’n 20.000 jaar geleden. Het landschap was toen kaal. Fijne zanddeeltjes, afkomstig uit

stuwwallen werden door noord- en zuidwesten winden weggeblazen. Zo ontstonden op veel plekken in het zuiden en oosten van ons land langgerekte dekzandruggen. In het Reestdal lagen ze ook. Ze staken boven de veenmoerassen uit. Boeren zagen hier mogelijkheden. Onderzoek heeft aangetoond dat tussen de jaren 1000 en 1400 een grote bevolkingsgroei plaats vond. Gingen boerenfamilies op zoek naar nieuwe gronden ? Op dekzandruggen kon je veilig wonen en ze waren geschikt voor akkerbouw, van het omringende veen was misschien grasland te maken. Moerasbossen leverden hout. En aan water geen gebrek. Er was wel een nadeeltje: de zandruggen waren te klein en vaak te smal en niet geschikt om er met veel boeren te wonen. Een dorpskern kwam er dus niet. De boerderijen werden ver van elkaar verwijderd neergezet in een soort lange strook. Hooguit twee bij elkaar, meer niet. Rondom de boerderij was er dan genoeg ruimte voor het aanleggen van een es (akker) waar gewassen als winterrogge of boekweit werd verbouwd. Genoeg voor één familie. Eenmansessen worden ze genoemd. Heeft de Friese familie Rabbering zich het eerst gevestigd op de zandruggen langs de Reest ? Het is bekend, dat het gehucht Rabbinge in 1652 bestond uit twee erven en ervoor waarschijnlijk uit één: het pachtgoed Rabbering.

Nu

Rabbinge is nu een oase van rust. Het Drents Landschap is hier de herenboer. Rabbinge 7 bijvoorbeeld is beheersboerderij De Uilenburcht. Hier staan de machines en een grote potstal. De boerderij is gelegen op een duidelijk zichtbare zandrug. Rabbinge 4 is bij veel wandelaars bekend. Je wandelt hier over het erf tussen het woonhuis en de potstal door. Onder de hooimijt bevindt zich een kleinere potstal. In de wintermaanden worden de stallen bewoond door limousin runderen. En je kunt er even een lekker kopje koffie drinken want hier vind je een Reestdal Rustpunt. Achter de boerderij ligt een groot nat terrein met een aantal poelen. Vroeger was dit allemaal veen. De limousin koeien houden het gebied open. Op warme avonden in mei en juni hoor je hier misschien de boomkikker. Als je richting Den Kaat wandelt kom je langs een paar mooie essen. Hier wordt winterrogge verbouwd. Dit gewas wordt in oktober/november ingezaaid en in juli geoogst. In juni staat het hier blauw van de korenbloemen.

Als je naar het zuiden kijkt zie je de Reest stromen. De hooilanden liggen lager in het landschap. Verderop richting DenKaat liggen nog twee boerderijen. Ze liggen in elkaars verlengde. Dat zijn de eerste boerderijen van de lange strook Rabbinge. Rabbinge 1 bijvoorbeeld is een boerderij uit 1863. Ten noorden van Rabbinge ligt het Rabbingerveld. Dat was vroeger een uitgestrekt heideveld. In de jaren dertig van de vorige eeuw pas is het gebied ontgonnen. Het Drentse Landschap probeert hier de tijd weer een stukje terug te zetten. Aangekocht boerenland wordt weer omgezet in schrale heidegronden.