Ook zo begaan met de achteruitgang van de biodiversiteit in ons land ? Of met het verdwijnen van talloze insectensoorten ?  Heb je zin om hier iets aan te doen, ook al is je bijdrage erg klein? Heb je een tuin ? Misschien een groentetuin? Of nog mooier:  een heleboel ruimte om je huis ? Dan ligt hier je kans !  Zaai  dan in de periode mei tot juli/begin augustus boekweit op een plekje waar je toch niet zoveel mee doet.  Je  doet de insectenwereld een groot plezier door dit rijk bloeiende gewas te zaaien. Boekweit is (nog) niet overal te koop, maar een beetje online rondkijken en je kunt het zo bestellen. 

Waar kun je tijdens een wandeling door het Reestdal boekweit zien ? 

Tegenwoordig op steeds meer plekken, maar vooral rondom Oud-Avereest.  Samen met Landschap Overijssel zaait natuurwerkgroep de Reest (Dedemsvaart/Balkbrug)  ieder voorjaar stroken met granen, boekweit, akkerranden en natuurakkers in. Op een mooie bolvormige es (  langs het graspad dat van de begraafplaats richting Den Westerhuis loopt) kom je dit tijdloos paradijsje tegen. Infopaneeltje vertellen je o.a, over spelt, huttentut, zomertarwe, natuurakkers en natuurlijk boekweit. Let op warme  zonnige dagen eens op het insectenleven dat door de nectar en het stuifmeel van het wit bloeiend gewas en andere bloeiende planten wordt aangetrokken.

Strook boekweit in bloei (rechts) naast bloemrijke akkerrand op Den Westerhuis

Boekweit wint aan populariteit 

Als je fietsend en/of wandelend goed om je heen kijkt zie je een positieve kentering in het beheer van bermen en akkerranden: ze worden kleurrijker. Hadden nog niet zo lang geleden veel bermen een grasmat die de vergelijking met die van stadion De Kuip kon doorstaan, nu zie je steeds vaker bonte niet (of laat) gemaaide bermen met klaproos, margriet, kamille, slangenkruid en nog veel meer. Vaak vind je tussen die rijkbloeiende kruiden ook boekweit. Nog beter: veel gemeenten gaan over tot ecologische bermbeheer. Niet zaaien, maar door verschraling ( maaisel afvoeren)  bloemrijke bermen ontwikkelen. In de biologische landbouw neemt boekweit vaak een belangrijke positie in.  Van de oogst van  boekweitgrutten (zaadjes) maak je prima pannenkoekmeel, bloeiende boekweit trekt enorm veel insecten. Zie reportage op RTVDrenthe.

boekweit zaadjes op de hand

Boekweit werd vroeger veel verbouwd 

 De wetenschappelijke naam is Fagopyrum, letterlijk vertaald: beuktarwe. In het Nederlands wordt tarwe ook wel weit genoemd. Dan is de naam boekweit snel verklaard.

In het midden van de 19^e eeuw besloeg boekweit 8% van het landbouwareaal in ons land. In een reisverslag uit 1842 wordt een beschrijving van het landschap in de omgeving van Hardenberg en Uelsen gegeven:

”Afwisseling van allerlei kleuren, golvende korenakkers, sneeuwwitte boekweitvelden, weidelanden, bosschen…………..”  Boekweit heeft in het verleden dus een grote populariteit gekend. Tijd voor een update !

Akker met boekweit bij molen Balkbrug

Boekweithoning 

Voor de “gewone” boeren was boekweit een uitkomst. Het gewas was makkelijk te verbouwen, als alles meezat. Het leverde meel op, dat geschikt was om er pap en pannenkoeken van te maken. Bovendien waren de bloemen erg rijk aan nectar en dat leverde boekweithoning op. Na de tweede wereldoorlog verdween het gewas snel van het toneel. Doordat de opbrengst van graangewassen als tarwe en rogge snel steeg, ging het met de boekweitteelt in ons snel bergafwaarts.

Boekweit heeft prachtige rode stengels

De plant

Boekweit is geen graan. De plant hoort bij de familie van de duizendknoopfamilie, net als perzikkruid en varkensgras. Het is een eenjarig gewas met een holle recht opgaande rode stengel,  die zich sterk kan vertakken. De bladeren zijn hartvormig. De wortel is een penwortel. De bloemen zijn wit tot roze en zitten in groepjes bijeen. Ze bevatten veel nectar en trekken daardoor veel insecten aan.

Boekweit in bloei in het Reestdal

Boekweit wordt gezaaid als de kans op nachtvorst voorbij is. De bloei kan al zes weken na het zaaien beginnen. De eetbare zaadjes zitten aan dunne steeltjes, die als ze rijp zijn, gauw loslaten. De vorm van de zaadjes lijkt erg op beukennootjes. Producten, gemaakt van boekweitzaden bevatten geen gluten. De plant voelt zich erg goed thuis op niet of matig bemeste losse grond. Omdat de plant een penwortel vormt moet de bouwvoor goed losgemaakt worden. Dat gaat tegenwoordig natuurlijk machinaal en heel makkelijk,  vroeger moest er op de akker flink diep geploegd worden. “Boekweit wordt verbouwd op paardenzweet” schijnt een veelgehoord spreuk te zijn geweest. Boekweit heeft een groeiperiode van ongeveer 3 maanden en is erg kwetsbaar. De plant is gevoelig voor nachtvorst, harde wind en slagregens of hagel. Er gingen in de vorige eeuw dan ook veel oogsten verloren. Boekweit werd toen ook wel “Jammerkoren” genoemd.

Boekweit zaai je in vanaf half mei met weinig kans op nachtvorst

 Teelt

Grote delen van noordoost Overijssel bestonden ooit uit zandgrond en hoogveen. Niet erg geschikt om er te wonen, want zandgrond was niet vruchtbaar en op het hoogveen kon je niets verbouwen. Het enige gewas, dat nog wat mogelijkheden had was boekweit. In het hoogveen werden greppels gegraven om het veen te ontwateren. Het materiaal uit de slootjes werd dan op de tussenliggende stroken gegooid en op een gunstig moment in de brand gestoken. Dit gebeurde na de winter in de periode van maart tot mei als de bovenlaag genoeg was ingedroogd. Er zijn historische bronnen, die melding maken van enorme veenbranden met rookwolken, die zo heftig waren, dat ze in de omgeving de zon verduisterden. Als de bovenste laag van het veen was verbrand en afgekoeld werd er boekweit in de vruchtbare as gezaaid. Toen het hoogveen in ons land verdween, bleef er van de boekweitteelt niet veel meer over, hoewel er ook op de hogere zandgronden nog wel boekweit werd verbouwd.

Toepassing in de keuken

Boekweitproducten werden vooral in de armere streken van ons land gebruikt bij het bereiden van gerechten. Van de gepelde zaadjes (de grutten) kon je pap maken. De grutten werden geweekt, gekookt en gecombineerd met karnemelk. Boekweitmeel was niet geschikt om er brood van te bakken, maar je kon het wel toevoegen aan tarwemeel. Het meel werd vaak gebruikt om er lekkere pannenkoeken van te bakken, maar dan ook weer in combinatie met rogge- of tarwemeel. Het werd ook gebruikt om balkenbrij en andere vleeswaren mee aan te vullen. Dan ging het vaak om kwalitatief minder vlees, zoals de kop of andere organen. Tegenwoordig zijn er nog steeds boekweitproducten te koop, op het internet is hier veel informatie over te vinden. Zo zijn er bedrijven die glutenvrije boekweitproducten leveren onder het SKAL keurmerk. (zemelen, grutten, meel,e.d.)Boekweitzaden worden ook in vogelvoer verwerkt.

Zaailingen van boekweit

Gezond

Eiwitten in onze voeding leveren belangrijke bouwstoffen voor het menselijk lichaam. Een eiwit is opgebouwd uit een groot aantal aminozuren, waarvan speciaal het aminozuur lysine de groei en instandhouding van het lichaam bevordert.  Bij granen bestaat een uitgesproken tekort aan lysine, boekweit daarentegen bezit een hoog gehalte aan lysine, terwijl de verdere aminozuur-samenstelling zo gunstig is dat het boekweit-eiwit een waarde heeft die bijna net zo groot is als die van de beste dierlijke eiwitten, zoals melk- en vleeseiwit. Het eiwitrendement van boekweit is veel hoger dan dat van granen.  Boekweit heeft ook als voordeel dat het glutenvrij en daardoor geschikt is voor mensen met glutenallergie. Boekweit is daarnaast  rijk aan belangrijke mineralen en andere gezonde stoffen zoals rutine. Van rutine is bekend, dat deze stof een versterkende werking heeft op de wanden van bloedvaten. Boekweit dus als belangrijk ingrediënt om je lijf gezond te houden. Natuurlijk is er veel blablabla en allerlei onzin te vinden op talloze gezondheidssites, maar de gezonde eigenschappen van boekweit worden zo vaak door geloofwaardige instituten genoemd, je kunt er van uit gaan dat het allemaal klopt

De kneu houdt van boekweitzaadjes

Eerst de bijen, dan de vogels 

Sinds de alarmerende berichten over de achteruitgang van de insecten is het inzaaien van bloemrijke akkerranden en natuurakkertjes populair. Zoals eerder vermeld, ook op het gebied van bermbeheer gaan we in ons land de goede kant op. Het is niet zeker of dit alles direct effect heeft, maar stilzitten is ook geen optie. Van boekweit is bekend dat het veel nectar en stuifmeel produceert. De plant trekt veel bijen, vlinders en zweefvliegen. Als boekweit uitgebloeid is moet je het laten staan. De zaadjes vallen op de grond en de plant vergaat. In de herfst en winter zal de boekweit veel zaad etende vogels trekken: putter, vink, kneu, groenling ,enz, je doet ze er een groot plezier mee ! En  vergeet de kleine zoogdieren ( muizen bijvoorbeeld) niet.

Ook in de groentetuin 

Heb je een groentetuin, zaai daar dan in het voorjaar/de vroege zomer een paar m2 meter boekweit. Goed voor de biodiversiteit in de tuin. Zweefvliegen en bijen die op de bloeiende boekweit afkomen helpen je ook bij de bestuiving van tomaten, bonen, courgette, komkommer en nog veel meer.

Boekweit in de groentetuin

Voor de foto’s uit 2010, klik hier: http://en.fotoalbum.eu/reestdalalbum/a609785

De akker ligt langs het veel bewandelde kerkenpad .Het is nu al een prachtig gezicht hoe de gewassen, die in vier stroken van 6×100 meter zijn ingezaaid, zich ontwikkelen. Veel wandelaars blijven nu al staan kijken. De natuurwerkgroep financiert dit project uit de opbrengst van de verkoop van openhaard hout. Tijdens de winter wordt door de werkgroep landschapbeheer gewerkt in de reservaten van Landschap Overijssel. Amerikaanse vogelkers wordt verwijderd,elzensingels worden afgezet,opslag wordt verwijderd,enz. Dit alles levert veel brandhout op. Als wederdienst mag de natuurwerkgroep de opbrengst zelf houden. Een deel van dit geld worden besteed aan het algemene belang. Met dit project hoopt de natuurwerkgroep de belangstelling voor (oude) landbouwgewassen te stimuleren.

 essen

In de Middeleeuwen al werden deze dekzandruggen door de boeren als kleine akkertjes gebruikt. In het Reestdal worden deze akkertjes essen genoemd. Er zijn er veel verdwenen,maar gelukkig zijn er ook nog veel over. De meeste essen aan de randen van het Reestdal zijn in beheer van Het Drents Landschap of Landschap Overijssel. Deze beide organisaties beheren het Reestdal,zoals dat een kleine honderd jaar geleden nog gebeurde. Op de meeste essen wordt winterrogge verbouwd, een gewas dat in het Reestdal eeuwenlang is verbouwd.

 landbouwgewassen

 Voor landbouwgewassen (en vooral de oude) is tegenwoordig niet zo veel belangstelling meer. Door de opkomst van de biologische landbouw is er misschien wel een kentering gaande, toch is de kennis over granen bij de gemiddelde Nederlander erg beperkt. We eten wel de producten,maar zijn weinig geïnteresseerd in de herkomst. Wie kan rogge nog van tarwe onderscheiden? Of haver herkennen? Weet iemand nog wat spelt is?

 vier gewassen

Landschap Overijssel heeft in samenwerking met natuurwerkgroep de Reest uit Balkbrug/Dedemsvaart op de Zuidberg vier gewassen ingezaaid. De natuurwerkgroep plaatst binnenkort op deze locatie vier kleine infopanelen,waarop wetenswaardigheden staan van de ingezaaide gewassen. In het afgelopen najaar werden winterrogge en spelt ingezaaid, in april haver en in de tweede helft van mei boekweit.

Vroeger werd door baron van Dedem de Dedemsvaart gegraven en door de aanleg van de Sponturfwijk liep de boel toen ook onder water. Dat gaf toen al een hoop gezeur. In de jaren zestig zijn het waterschap het Riegmeer en de boeren bij elkaar gekomen en toen hebben ze besloten tot de aanleg van een reestvervangende leiding. Deze is toen rond 1969 gegraven. Toen die klaar was ging een hoop water niet meer door de Reest , maar via de sluis bij De Stapel richting de Hoogeveense Vaart .Van die tijd af is het Reestdal uitgedroogd.Voor veel dier-en plantensoorten was dit funest. De weidevogels zijn toen ook in aantal achteruitgegaan. Tussen Balkbrug, Den Kaat en Den Huizen zaten vroeger ontzettend veel weidevogels. Daar werden toen veel kievitseieren gezocht. Ook bij de Bloemberg en De Stapel zaten veel weidevogels. Nu zien je nog maar weinig kieviten meer. Een beek wordt gevoed door kwelstromen. Een beek heeft een groot inzijggebied. Kilometers verwijderd van de beek zakt het water de grond in en het kan wel honderden jaren duren voordat dat water bij de beek terecht gekomen is. Het komt dan als kwelwater naar boven.

Op die lange weg heeft het water dan veel mineralen meegenomen.In het Reestdal neemt kwelwater heel veel ijzer mee. De Reest is een traagstromende ijzerhoudende laaglandbeek. Bij het kerkvonder kun je de ijzerbacteriën goed zien. Je ziet het blauwe/bruine water zo uit de wal stromen. De sloten die op de Reest afwater hebben dat water ook allemaal. Vroeger noemden de boeren dat rodolm. “Rodolm moet je niet in de sloot hebben,” zeiden ze dan. Op sommige plekken zette het ijzer zich vast in de bodem. Daar gaan eeuwen overheen. Zo ontstonden oerbanken van wel twintig centimeter dik. Als je erop slaat kun je zien dat er ijzer in zit. Het kan zo dicht zijn dat het water er gewoon op blijft staan. Op De Wildenberg heb je ook zo’n plek, daar groeit bruine en witte snavelbies, moeraswolfsklauw en zonnedauw. Een hooggelegen vochtige plek met een oerbank of een leembank eronder.

Het Reestdal is een beekdal, dat nog niet erg is aangetast. Alleen is de Reest zonder kop en zonder staart. Het brongebied heeft nu geen bron meer. De Reest had vroeger aan het begin een grote spons, die zo nu en dan werd uitgeknepen en via via moest dat water dan richting Meppel. Aan de zuidkant is er ook aan geprutst. Vroeger liep de Reest via de Oeverlanden naar Zwartsluis. Maar het Meppelerdiep werd gegraven en de bochten werden uit de Reest gehaald. Eigenlijk liep het Reestdal tot aan Zwartsluis. Maar die staart is er dus ook af. De Reest begint nu bij het Bergje. Eerder kwam de Reest bij de Tippe, bij Lutten weg. Ik weet niet of het water bij De Tippe nog een stukje bovenloop van de Reest is, vroeger liep daar de Lutterbeeke en vanaf Slagharen kwam er ook nog een veenbeekje weg. Daar lagen ook grote vennen, meerstallen werden ze genoemd. Bij Dedemsvaart, Lutten en Hardenberg had je ze ook. Er liepen ook veenstroompjes, die op bepaalde plekken bij elkaar kwamen. Het water stroomde dan via de Lutterbeeke richting het Bergje en daar werd het de Reest.

Sinds de Middeleeuwen is er aan het Reestdal weinig veranderd. Hier en daar is wel wat bijgebouwd, maar men heeft toch wel al gauw ingezien dat het een bijzonder gebied is. Oud-Avereest en Den Huizen bijvoorbeeld zijn beschermde dorpsgezichten en daar mag ook nooit bijgebouwd worden. Als er een paar boerderijen bij elkaar staan noemen we dat een esgehucht, maar De Wildenberg bestaat maar uit één boerderij. Dat noemen we dan een zwermhoevelandschap. Rabbinge is een streekesgehucht. Het gehucht Rabbinge bestaat uit vijf boerderijen in een lange strook. Oud-Avereest is een esgehucht met een kerk. De kerk stond in het midden en vanaf alle kanten liepen de kerkenpaden naar Oud-Avereest. Dat maakt dit landschap ook uniek. De spin met daarom toe een web van paden, zeg ik wel eens.

Bij de kerk van IJhorst zie je dat ook. Op Oud-Avereest hebben drie kerkjes gestaan. Het kerkhof ligt op een hele mooie zandopduiking. Het eerste kerkje was een houten kerkje met een strooien dak en keitjes op de vloer. Later is er een stenen kerk gebouwd met een klokkenstoel er naast. Die twee klokken zijn toen in 1853 overgebracht naar de toren van de kerk die er nu staat. In de oorlog zijn de klokken er door de Duitsers uitgehaald, maar één is er teruggekomen. De ander ligt misschien als patroon of huls op de steppen van Rusland. Klokkenstoelen waren er niet veel in deze omgeving. IJhorst heeft er nog één. Het unieke van het Reestdal zijn die mooie dekzandruggen met daartussen het dal. Op sommige plekken is het dal heel smal. Bij De Wijk wordt het landschap weer veel wijdser. Bij Oud-Avereest kun je heel mooi zien dat de Reest door een dal stroomt.
Boeren in een kleinschalig landschap
In het Reestdal vind je nu nog hele kleine esjes. Essen zijn ontstaan door het potstalsysteem. De potstal is een verdiepte stal. Mijn grootvader had er één op Rabbinge, dus ik heb er in gewerkt. Er werd een laag heideplaggen ingelegd. Daar kwam dan stro op. Eerder was stro te duur, toen waren het alleen maar plaggen. Als de sloten werden uitgebaggerd, kwam er ook een laag plantenresten in de potstal. In de potstal stond vaak het jongvee of schapen.
 

De paardenmest en de varkensmest kwam er ook bij op en dan weer een laag ruigte en zo stapelde zich dat op . De varkenshokken lagen vaak tegen de potstal aan en de mest werd dan zo over het muurtje in de potstal gegooid. Mijn grootvader gebruikte geen heideplaggen meer, maar stro. Elke jaar werd de potstal geleegd. De mest werd naar de es gereden en die werd dan weer een beetje opgehoogd met organisch materiaal. Zo kwam een es in de loop van de tijd aan zijn bolle vorm. Op de es van Dickninge is dat heel mooi te zien. Op Rabbinge ook. Achter de Havixhorst zie je de vorm van de es ook goed.
Om de es van De Wildenberg liep vroeger tot aan de rand van het Reestdal een houtwal. Die houtwal moest dan het vee vanuit de graslanden tegenhouden. Die houtwal is nu weer opnieuw ingeplant, want hij was in de loop van de tijd verdwenen. De essen werden aangelegd op de dekzandruggen, dat moest ook wel, want ‘s winters stond het dal helemaal onder water. Wat boven het water bleef werden de boerderijen opgebouwd en de essen aangelegd. Door de potstalmethode kregen de boeren in de Middeleeuwen meer mest en konden ze langer op dezelfde plek blijven. Zo konden de boerennederzettingen ontstaan. In de pre-historie werd het Reestdal niet permanent bewoond, alleen door trekkende groepen. Op de essen werd gerst, rogge en haver verbouwd.
Later kwam daar de aardappel bij. De eerste korensoort heette emmergerst. Op stukjes verbrande heide werd ook wel boekweit verbouwd. In de as werd de boekweit dan gezaaid. Na de oorlog veranderden veel gemengde bedrijven in veebedrijven en verdwenen ook veel essen. Die werden gebruikt als grasland. Nu is bijvoorbeeld Het Drents Landschap weer bezig om die verdwenen essen te herstellen. In de oorlog moest veel grasland gescheurd worden en omgezet worden in bouwland. Dat was voor de voedselproductie. Na de oorlog gebeurde precies het tegenovergestelde.
 

Er waren ook gras- en hooilanden. Dat waren de zogenaamde madelanden, die lagen langs de beek. Hier was je als boer erg afhankelijk van het weer. Kreeg je veel nattigheid, dan was de oogst niet erg hoog. Je kon wel twee keer hooien. Het Reestdal was namelijk redelijk bemest.
In Schrapveen bijvoorbeeld liggen nog hele kleine dijkjes in het land. Als het water dan op het land kwam, nam het slib en ander organisch materiaal mee. Het water bleef dan een poosje staan, want door die dijkjes kon het niet weg. Later werden die dijkjes doorgestoken en liep het water weg en dan lag er een laag slijk en vergane plantenresten op de bodem. Zo was het Reestdal vruchtbaar terwijl het toch niet bemest werd. Daardoor kon je vaak twee keer oogsten. De eerste keer kon er pas laat gehooid worden, vaak was dat half juni. De tweede snee werd ook vaak geperst en door die persbulten kwam dan nog spurrie en knollen. Het vee liep niet op de lage graslanden, die graasden op hoger gelegen grasland. Het madeland was het hele lage hooiland, op de zandkoppen lagen de essen en de koeien stonden vaak op land er tussen in.

Ook de hakhoutbosjes waren belangrijk voor de boeren. Die werden ongeveer om de tien, twaalf jaar afgezet. De boeren hadden takkenbossen nodig. De bakker stookte de oven met takkenbossen. De bomen werden uitgesnoeid en de takken werden aan bossen gebonden. Naast de bakkerij hadden de bakkers grote mijten opgebouwd. Dat hout moest een tijd drogen, want dat wou niet direct branden. Het dikke hout werd door de boeren gebruikt voor palen.Boeren hadden toen veel palen nodig, want ze rotten gauw weg. Soms had je drie palen naast elkaar staan, dan werd een paal vervangen terwijl de vorige rotte palen er nog wat bij hingen. Op den duur werd van rotte palen weer brandhout gemaakt. Dat zie ik nog zo voor me.

De eikengaardes werden aangeplant naast de boerderij. Een eikengaarde is eigenlijk een soort eikenboomgaard. De eiken bleven heel lang staan. Ze waren voor de houtproductie. Eikenhout was duur. De boer had altijd op de hilde, dat was de zolder boven de koeien, een stapel eikenplanken klaar liggen voor de doodskist. In het kabinet hadden ze het doodskleed klaar liggen. Ze dachten aan het heden, de toekomst en het verleden. Er werd ook eikenhout verkocht of er werden gebinten van gemaakt. Een boerderij bestond uit gebinten, het zogenaamd hallehuistype werd uit gebinten opgebouwd en daarom heen werd de boerderij opgebouwd. Bij boerderij ‘t Ende kun je een mooie eikengaarde zien.

 Als je houtwallen niet afzet, dan worden het bomen en dan wordt zo’n wal helemaal kaal van onderen. De houtwal werd steeds uitgedund en niet in één keer helemaal gekapt. Een mooie eik lieten ze staan. Op Rabbinge stonden grote eikenbomen in de houtwal. Later konden ze dat hout weer goed gebruiken. Houtwallen waren er niet alleen voor geriefhout, maar ook voor veekering. Dan stonden er veel doornstruiken in. Op Den Huizen heb je bijvoorbeeld nog een hele mooie meidoornhaag. Meidoornbomen moet je regelmatig afzetten om ze mooi dicht te houden. Vroeger kon het vee er dan niet doorheen.

Sleedoorn, meidoorn en braamstruiken werden ingeplant. Het is jammer dat veel houtwallen in het Reestdal verdwenen zijn. Ze deden ook dienst als trekweg voor de dieren. Een dier gaat niet graag over de vlakte, langs de houtwallen kunnen ze zich dan veilig verplaatsen. Dassen, vleermuizen en vlinders maken er graag gebruik van. Veel vogels nestelen in houtwallen. Een houtwal was voor veel dieren een belangrijk biotoop. In de jaren vijftig en zestig verdwenen veel houtwallen.De boeren wilden een grootschalig landschap, veel machines konden op kleine stukjes land niet uit de voeten. Dus moest het land groter worden en werden veel houtwallen en houtsingels worden opgeruimd”