Bloeiende struikheide op De Wildenberg /Reestdal

Heide: Lust of last ?

In augustus trekt de massa naar de paars bloeiende heide. De belangstelling is soms zo groot, dat je op sommige plekken in ons land kunt spreken van massatoerisme. Heide zien we als natuur, maar dat is het maar ten dele. Zonder ingrijpen raak je de paarse pracht namelijk kwijt. Heide is voor beheerders lastige natuur. Dit artikel maakt dit duidelijk. 

In Nederland komt niet veel heide meer voor. Slechts 2% van het oppervlak van ons land is nog bedekt met heide. Dat is wel eens anders geweest. Rond 1830 bestond 20% van het Nederlandse landschap uit heide. Na 1900 verdween er steeds meer ‘woeste natuur’. Nu is er nog maar heel weinig van over.

Zonder beheer neemt het bos de heide over

Lastige klus

De paarse vlaktes die we nog hebben moeten we behouden en koesteren. Net als de kleine heideveldjes, je zou ze bijna over het hoofd zien. Dat beschermen is makkelijker gezegd dan gedaan, want heide beheren is een lastige klus. Klaar ben je nooit. Heide mag je nooit met rust laten, in een paar jaar tijd nemen zaailingen van bomen en struiken de macht over en verandert het open landschap in een bos. Dat zou erg jammer zijn, want het ecosysteem van de heide kent een unieke flora en fauna, al staat dat ecosysteem wel onder druk. Vergrassing door neerslag van stikstof bijvoorbeeld is een groot probleem.

Vergrassing van de heide in het Drents/Friese Wold.

Heidebeheer gebeurt vaak grootschalig, met machines die voedselrijke bodemlagen verwijderen (plaggen) , of vennetjes herstellen. Heide wordt ook kort gehouden met een kudde schapen. Het is altijd vechten tegen successie. ( opeenvolging van plantengemeenschappen met bos als eindresultaat.) Een poosje niets doen en je komt jezelf tegen. Heide moet je voortdurend in de gaten houden, de natuur mag je hier slechts een beperkte vrijheid geven. Geef heide een vinger en het systeem pakt je hele hand. Of alle twee !

Heidebeheer met hulp van de schaapskudde met herder

Van bos weer terug naar heide

Natuurbeschermingsorganisaties zijn dol op deze moeilijke natuur. De laatste jaren is op veel plekken een groot aantal hectares bos gekapt. Doel van deze projecten: terugbrengen van het (half) open heidelandschap en het creëren van natuur met een grotere biodiversiteit dan de gekapte jonge en monotone bossen. Het eindstadium van successie

Ook op de Lemelerberg maakt een deel van het bos plaats voor heide

wordt de nek omgedraaid en het proces mag weer helemaal opnieuw beginnen, maar wordt wel in de kiem gesmoord. Bos worden mag niet meer. Het publiek ( wandelen op zondagmiddag) heeft het moeilijk met deze transitie. Waarom al die bomen gekapt ? Een begrijpelijke reactie, maar toch is het goed dat natuurbeschermingsorganisaties hun oren niet laten hangen naar het geklaag op sociale media. De overgang naar een half open landschap met heide, boomgroepen en struweel  brengt veel meer diversiteit aan flora en fauna dan een saai relatief jong dennenbos . Over een paar jaar hoor je niemand meer. Een mooi voorbeeld hiervan vind je op de Sallandse Heuvelrug, waar monotone soortenarme bossen plaats maken voor een gevarieerd heidelandschap. Ga maar eens kijken op De  Lemelerberg/Archemerberg of op Landgoed Beerze. Je kijkt je ogen uit.

Waarom heidebeheer ?

Heide is geen natuurlijk landschap. Natuurlijk in de zin van door de natuur ontstaan zonder invloed van de mens. Het heidelandschap is namelijk een product van menselijk handelen. Hoewel, ook niet helemaal. In de laatste ijstijd werden grote delen van ons land bedekt met een deken van dekzand. Toen de aarde opwarmde raakten de zandrijke vlaktes

Pioniersplanten op het kale dekzand

bedekt met pioniersplanten zoals heide. Later veranderde het landschap en ontstonden er bossen. In de prehistorie ( toen ook al) , werden bossen gekapt omdat er behoefte was aan landbouwgrond. Akkertjes werden aangelegd, maar de grond raakte al gauw uitgeput. Later in de middeleeuwen  werd vee ( vooral schapen) naar de woeste gronden geleid om daar te grazen. Aan het eind van de dag ging de kudde naar de potstal. Daar werden plaggen en organisch afval met de mest vermengd. Voordat het groeiseizoen begon, werd de mest uitgereden en over de akkers gestrooid. Dat gebeurde eeuwen achter elkaar. De akkers, ( ook wel essen genoemd) werden langzaam hoger en kregen een bolle vorm.

Oude schaapskooi Reestdal

Intensieve landbouw

In dit potstalsysteem stond vee ( runderen en schapen) in dienst van de landbouw. Mest was essentieel. Bij het vergroten van de landbouwgronden ( bevolkingsgroei) werd de behoefte aan mest ook groter en werden de schaapskuddes uitgebreid. Elke dag weer gingen de schapen de woeste natuur in om te grazen.

Stuifzand Aekingerzand - houtsnede van Drentse kunstenaar Siemen Dijkstra

Op veel plekken was door begrazing en plaggen de druk op het ecosysteem zo groot, dat de begroeiing verarmde en uiteindelijk verdween. Het (dek)zand werd niet meer door wortels vastgehouden en begon zich bij harde wind te verplaatsen. Stuifzanden ontstonden. Op andere arme en uitgemergelde grond kwam de heide als pionier juist weer terug.

Struweel en boomgroepen zorgen voor gevarieerd heidelandschap

Gevarieerd landschap

Denk nou niet dat het ‘ ledige’ landschap  alleen maar uit heide bestond. Stel, je wordt als wandelaar zo’n tweehonderd jaar terug geflitst in de tijd en je belandt in de woeste gronden van de 19e eeuw. Als natuurliefhebber loop je dan te kwijlen van genot. Naast heide, kom je ook vochtige laagtes tegen, kleine vennetjes en veenmoerasjes, boekweitakkertjes.  struwelen van braam en meidoorn, stuifzanden en bosjes. In de verte lonkt de rand van een beekdal met houtwallen, hooilandjes, boerderijen en schaapkooien. Wat een variatie in het landschap !

Heide werd ontgonnen en omgezet in landbouwgrond en staatsbossen

Kunstmest

Het potstalsysteem heeft heel lang geduurd. Pas aan het eind van de 19^e eeuw, als kunstmest de mest uit de potstal overbodig maakt en goedkopere wol uit het buitenland komt, verdwijnen de schaapskuddes. Net als de heide, want die wordt omgezet in landbouwgrond of gebruikt voor de aanleg van bossen. Staatboswachterijen, keurig ingedeeld in vakken. Behalve de heide worden ook aangrenzende prachtige beekdalen ontgonnen. Deze karaktermoord op talloze beken en andere kleine loopjes zou nu half Nederland op de barricades doen belanden. Toen maakte bijna niemand zich er druk over. De tranen springen je in de ogen als je leest wat er toen allemaal weggeschoven is. Er bleven weinig beekdalsystemen ongeschonden. Gelukkig ontsprong de Reest  voor een groot deel deze alles vernietigende dans. Op de website Topotijdreis kun je zien hoe in de afgelopen 200 jaar het landschap veranderde in het aangeharkte land van nu.

Juffer gevangen in de tentakels van de zonnedauw

Je moet veel  moeite doen om de heide in stand te houden.

Was vroeger de heide onderdeel van het agrarisch systeem, nu heeft de paarse pracht een heel andere betekenis. Vereniging Natuurmonumenten bijvoorbeeld beheert in het Nationale Park Dwingelderveld het grootste natte heideterrein van West-Europa en heeft het daar behoorlijk druk mee. Om de heide vitaal te houden wordt heide die aan het vergrassen is machinaal geplagd .Plaggen deden de boeren vroeger ook,  al was dat wel handwerk. Op geplagde grond groeide al snel nieuwe heide. Niks bijzonders, want de bodem zit vol zaden.  Natuurmonumenten ziet na het plaggen van verruigde heide hetzelfde gebeuren. Struik- en dopheide komen terug, samen met een aantal andere soorten zoals klokjesgentiaan, moeraswolfsklauw en zonnedauw.

Bezoekers bij de nieuwe schaapskooi van Ruinen

Waarom zou je heide in stand moeten houden ?

Een logische vraag. In de eerste plaats hoort het heidelandschap bij Nederland, net zoals het veen- en rivierenlandschap. Het was ooit een belangrijke schakel in het boerenbedrijf van de arme zandgronden. Nu een landschap om te koesteren. Verder kent de heide een

Heikikker

bijzondere karakteristieke flora en fauna. Vaak wordt dan direct gedacht aan de adder, maar natuurlijk is er meer. In het steeds voller en drukker wordende Nederland wordt de behoefte aan ontspanning in de groene ruimte steeds sterker. Tijdens de Corona-periode is de Nederlandse natuur door veel mensen herontdekt. Heide is onder wandelaars, fietsers, gezinnen, natuurfotografen e.d. erg populair. “Een toeristische knaller van de eerste orde” (Het Oerboek blz 70/71 – Axel Wiewel). Niet alleen als in augustus de heide paars kleurt, maar als aan het eind van de middag de schaapskudde terug komt bij de schaapskooi wordt massaal genoten van al die thuis komende blatende grazers.  Heide mag dan moeilijke natuur zijn, we willen het kleine beetje aan paarse pracht niet kwijt.

Meer weten over de heide van vroeger ?

Albert Dragt uit Meppel overleed in 2012 op 82 jarige leeftijd was . Hij wist heel erg veel over de geschiedenis van het Reestdal. In dit interview vertelt hij over het belang van heidevelden voor de boeren in vroegere tijden.

Een schaapskooi is een potstal. Tot in de 20^ste eeuw werden de heidevelden in het noorden en oosten van ons land begraasd door schaapskuddes. Ook aan de flanken van het Reestdal lagen uitgestrekte heidevelden. Het Westerhuizingerveld aan de zuidflank en het Nolder-en Bazuinerveld ten noorden van de Reest zijn daar voorbeelden van. Overdag werd de heide door de schapen begraasd. Tegen de avond kwam de kudde thuis en bracht de nacht door in de schaapskooi. Vaak lag de vloer van de kooi wat dieper dan het omliggende erf. Daar zat een gedachte achter.De bodem was bedekt met heideplaggen en stro. De schapen regelden de rest. In de loop van de tijd werd de bodem bedekt met een steeds dikker wordende laag heideplaggen en schapenmest. Door het oppotten van mest,plaggen en ander organisch materiaal kon de boer beschikken over een dikke laag organische mest die hij nodig had bij het vruchtbaar maken van de essen(akkers).Schapen zijn erg geschikt voor het potstalsysteem. Ze zijn niet erg veeleisend en er passen veel makke schapen in een hok. Vroeger werd de heide soms zo intensief gebruikt (begrazing en plaggen) dat de heide verdween en veranderde in een zandverstuiving. Van deze stuifzanden zijn er niet zoveel meer over. Of ze zijn in cultuur gebracht, of beplant met grove den. (staatsbossen)

Potstallen zijn er nog. Maar niet  of nauwelijks in de moderne intensieve landbouw.Wel zijn ze populair bij natuurbeschermingsorganisaties, die in reservaten kleinschalig beheer toepassen. Tijdens de twee gemarkeerde wandelroutes vanuit De Wheem komt de wandelaar op Rabbinge langs een kleine en grote potstal. In de winter verblijven hier vleeskoeien. De mest wordt vermengd met stro en de koeien liggen in een soort kuil. Het Drents Landschap gebruikt de mest voor de essen, waarop rogge wordt verbouwd.Ook de biologische landbouw maakt tegenwoordig weer gebruik van de potstalmethode.

Voor meer informatie, klik op onderstaande links:

http://www.levendehave.nl/kennisbank/runderen/potstal

http://www.boerenbed.nl/?url=http://www.boerenbed.nl/farms/loenen.html

Voor meer foto’s klik hier : http://nl.fotoalbum.eu/reestdalalbum/a420474

De benaming ”es” wordt voornamelijk in het noordoosten van ons land gebruikt. Het is een ander woord voor bouwland of akker. De term”es” is waarschijnlijk afkomstig van het Germaanse woord ”atisk” ,dat “land waarvan gegeten wordt” betekent. Dit schrijft Teo Speck in zijn prachtig uitgegeven boek “Het Drentse esdorpenlandschap”.

In het Reestdal werden in de Middeleeuwen door de boeren essen aangelegd op de dekzandkoppen aan de flanken van het beekdal. In Drenthe werden essen vaak door meerdere boeren gebruikt. Iedere boer had zijn eigen stukje grond.

De essen van midden Drenthe waren erg groot en gaven een heel dorp voedsel. Dat lag in het Reestdal anders. Daar waren de essen veel kleiner en ze lagen ook niet in de buurt van een dorp,maar van een klein gehucht,dat hooguit uit drie of vier boerderijen bestond. Men spreekt dan ook van esgehuchten. Voorbeelden hiervan zijn Rabbinge, Den Huizen,De Pieperij,enz. Veel van deze nederzettingen zijn nog mooi bewaard gebleven .Het zijn nu “beschermde dorpsgezichten”. Den Huizen is daar een mooi voorbeeld van, net als Den Kaat.

Een van de mooist bewaard gebleven es is de Dickninger es. In de Middeleeuwen zijn deze landbouwgronden bewerkt door de monniken van het Benedictijnerklooster, dat lag op de plek van het huidige landhuis. In de omgeving is niet zo veel veranderd. Op de es wordt nog steeds rogge verbouwd,naast maïs dat tegenwoordig niet meer uit het landschap weg te denken is.

Op oude kaarten zijn essen vaak goed te zien. Ze liggen aan de randen van een beekdal en rondom of bij een groepje boerderijen. En in de omgeving altijd de uitgestrekte heide. De heide was voor de landbouw van groot belang. De schaapskudde graasde overdag op de hei en kwam ’s avond terug in de schaapskooi. Dit was een potstal waar de schapenmest met heideplaggen en ander organisch materiaal werd vermengd. Als de mest flink was”opgepot’ werd de stal leeg gereden en de mest over de akker gestrooid. Dat gaf de es in de loop van de eeuwen zijn bolvormig karakter, hoewel we niet moeten vergeten dat essen ook al op hogere gronden waren aangelegd.

Vroeger werd door baron van Dedem de Dedemsvaart gegraven en door de aanleg van de Sponturfwijk liep de boel toen ook onder water. Dat gaf toen al een hoop gezeur. In de jaren zestig zijn het waterschap het Riegmeer en de boeren bij elkaar gekomen en toen hebben ze besloten tot de aanleg van een reestvervangende leiding. Deze is toen rond 1969 gegraven. Toen die klaar was ging een hoop water niet meer door de Reest , maar via de sluis bij De Stapel richting de Hoogeveense Vaart .Van die tijd af is het Reestdal uitgedroogd.Voor veel dier-en plantensoorten was dit funest. De weidevogels zijn toen ook in aantal achteruitgegaan. Tussen Balkbrug, Den Kaat en Den Huizen zaten vroeger ontzettend veel weidevogels. Daar werden toen veel kievitseieren gezocht. Ook bij de Bloemberg en De Stapel zaten veel weidevogels. Nu zien je nog maar weinig kieviten meer. Een beek wordt gevoed door kwelstromen. Een beek heeft een groot inzijggebied. Kilometers verwijderd van de beek zakt het water de grond in en het kan wel honderden jaren duren voordat dat water bij de beek terecht gekomen is. Het komt dan als kwelwater naar boven.

Op die lange weg heeft het water dan veel mineralen meegenomen.In het Reestdal neemt kwelwater heel veel ijzer mee. De Reest is een traagstromende ijzerhoudende laaglandbeek. Bij het kerkvonder kun je de ijzerbacteriën goed zien. Je ziet het blauwe/bruine water zo uit de wal stromen. De sloten die op de Reest afwater hebben dat water ook allemaal. Vroeger noemden de boeren dat rodolm. “Rodolm moet je niet in de sloot hebben,” zeiden ze dan. Op sommige plekken zette het ijzer zich vast in de bodem. Daar gaan eeuwen overheen. Zo ontstonden oerbanken van wel twintig centimeter dik. Als je erop slaat kun je zien dat er ijzer in zit. Het kan zo dicht zijn dat het water er gewoon op blijft staan. Op De Wildenberg heb je ook zo’n plek, daar groeit bruine en witte snavelbies, moeraswolfsklauw en zonnedauw. Een hooggelegen vochtige plek met een oerbank of een leembank eronder.

Het Reestdal is een beekdal, dat nog niet erg is aangetast. Alleen is de Reest zonder kop en zonder staart. Het brongebied heeft nu geen bron meer. De Reest had vroeger aan het begin een grote spons, die zo nu en dan werd uitgeknepen en via via moest dat water dan richting Meppel. Aan de zuidkant is er ook aan geprutst. Vroeger liep de Reest via de Oeverlanden naar Zwartsluis. Maar het Meppelerdiep werd gegraven en de bochten werden uit de Reest gehaald. Eigenlijk liep het Reestdal tot aan Zwartsluis. Maar die staart is er dus ook af. De Reest begint nu bij het Bergje. Eerder kwam de Reest bij de Tippe, bij Lutten weg. Ik weet niet of het water bij De Tippe nog een stukje bovenloop van de Reest is, vroeger liep daar de Lutterbeeke en vanaf Slagharen kwam er ook nog een veenbeekje weg. Daar lagen ook grote vennen, meerstallen werden ze genoemd. Bij Dedemsvaart, Lutten en Hardenberg had je ze ook. Er liepen ook veenstroompjes, die op bepaalde plekken bij elkaar kwamen. Het water stroomde dan via de Lutterbeeke richting het Bergje en daar werd het de Reest.

Sinds de Middeleeuwen is er aan het Reestdal weinig veranderd. Hier en daar is wel wat bijgebouwd, maar men heeft toch wel al gauw ingezien dat het een bijzonder gebied is. Oud-Avereest en Den Huizen bijvoorbeeld zijn beschermde dorpsgezichten en daar mag ook nooit bijgebouwd worden. Als er een paar boerderijen bij elkaar staan noemen we dat een esgehucht, maar De Wildenberg bestaat maar uit één boerderij. Dat noemen we dan een zwermhoevelandschap. Rabbinge is een streekesgehucht. Het gehucht Rabbinge bestaat uit vijf boerderijen in een lange strook. Oud-Avereest is een esgehucht met een kerk. De kerk stond in het midden en vanaf alle kanten liepen de kerkenpaden naar Oud-Avereest. Dat maakt dit landschap ook uniek. De spin met daarom toe een web van paden, zeg ik wel eens.

Bij de kerk van IJhorst zie je dat ook. Op Oud-Avereest hebben drie kerkjes gestaan. Het kerkhof ligt op een hele mooie zandopduiking. Het eerste kerkje was een houten kerkje met een strooien dak en keitjes op de vloer. Later is er een stenen kerk gebouwd met een klokkenstoel er naast. Die twee klokken zijn toen in 1853 overgebracht naar de toren van de kerk die er nu staat. In de oorlog zijn de klokken er door de Duitsers uitgehaald, maar één is er teruggekomen. De ander ligt misschien als patroon of huls op de steppen van Rusland. Klokkenstoelen waren er niet veel in deze omgeving. IJhorst heeft er nog één. Het unieke van het Reestdal zijn die mooie dekzandruggen met daartussen het dal. Op sommige plekken is het dal heel smal. Bij De Wijk wordt het landschap weer veel wijdser. Bij Oud-Avereest kun je heel mooi zien dat de Reest door een dal stroomt.
Boeren in een kleinschalig landschap
In het Reestdal vind je nu nog hele kleine esjes. Essen zijn ontstaan door het potstalsysteem. De potstal is een verdiepte stal. Mijn grootvader had er één op Rabbinge, dus ik heb er in gewerkt. Er werd een laag heideplaggen ingelegd. Daar kwam dan stro op. Eerder was stro te duur, toen waren het alleen maar plaggen. Als de sloten werden uitgebaggerd, kwam er ook een laag plantenresten in de potstal. In de potstal stond vaak het jongvee of schapen.
 

De paardenmest en de varkensmest kwam er ook bij op en dan weer een laag ruigte en zo stapelde zich dat op . De varkenshokken lagen vaak tegen de potstal aan en de mest werd dan zo over het muurtje in de potstal gegooid. Mijn grootvader gebruikte geen heideplaggen meer, maar stro. Elke jaar werd de potstal geleegd. De mest werd naar de es gereden en die werd dan weer een beetje opgehoogd met organisch materiaal. Zo kwam een es in de loop van de tijd aan zijn bolle vorm. Op de es van Dickninge is dat heel mooi te zien. Op Rabbinge ook. Achter de Havixhorst zie je de vorm van de es ook goed.
Om de es van De Wildenberg liep vroeger tot aan de rand van het Reestdal een houtwal. Die houtwal moest dan het vee vanuit de graslanden tegenhouden. Die houtwal is nu weer opnieuw ingeplant, want hij was in de loop van de tijd verdwenen. De essen werden aangelegd op de dekzandruggen, dat moest ook wel, want ‘s winters stond het dal helemaal onder water. Wat boven het water bleef werden de boerderijen opgebouwd en de essen aangelegd. Door de potstalmethode kregen de boeren in de Middeleeuwen meer mest en konden ze langer op dezelfde plek blijven. Zo konden de boerennederzettingen ontstaan. In de pre-historie werd het Reestdal niet permanent bewoond, alleen door trekkende groepen. Op de essen werd gerst, rogge en haver verbouwd.
Later kwam daar de aardappel bij. De eerste korensoort heette emmergerst. Op stukjes verbrande heide werd ook wel boekweit verbouwd. In de as werd de boekweit dan gezaaid. Na de oorlog veranderden veel gemengde bedrijven in veebedrijven en verdwenen ook veel essen. Die werden gebruikt als grasland. Nu is bijvoorbeeld Het Drents Landschap weer bezig om die verdwenen essen te herstellen. In de oorlog moest veel grasland gescheurd worden en omgezet worden in bouwland. Dat was voor de voedselproductie. Na de oorlog gebeurde precies het tegenovergestelde.
 

Er waren ook gras- en hooilanden. Dat waren de zogenaamde madelanden, die lagen langs de beek. Hier was je als boer erg afhankelijk van het weer. Kreeg je veel nattigheid, dan was de oogst niet erg hoog. Je kon wel twee keer hooien. Het Reestdal was namelijk redelijk bemest.
In Schrapveen bijvoorbeeld liggen nog hele kleine dijkjes in het land. Als het water dan op het land kwam, nam het slib en ander organisch materiaal mee. Het water bleef dan een poosje staan, want door die dijkjes kon het niet weg. Later werden die dijkjes doorgestoken en liep het water weg en dan lag er een laag slijk en vergane plantenresten op de bodem. Zo was het Reestdal vruchtbaar terwijl het toch niet bemest werd. Daardoor kon je vaak twee keer oogsten. De eerste keer kon er pas laat gehooid worden, vaak was dat half juni. De tweede snee werd ook vaak geperst en door die persbulten kwam dan nog spurrie en knollen. Het vee liep niet op de lage graslanden, die graasden op hoger gelegen grasland. Het madeland was het hele lage hooiland, op de zandkoppen lagen de essen en de koeien stonden vaak op land er tussen in.

Ook de hakhoutbosjes waren belangrijk voor de boeren. Die werden ongeveer om de tien, twaalf jaar afgezet. De boeren hadden takkenbossen nodig. De bakker stookte de oven met takkenbossen. De bomen werden uitgesnoeid en de takken werden aan bossen gebonden. Naast de bakkerij hadden de bakkers grote mijten opgebouwd. Dat hout moest een tijd drogen, want dat wou niet direct branden. Het dikke hout werd door de boeren gebruikt voor palen.Boeren hadden toen veel palen nodig, want ze rotten gauw weg. Soms had je drie palen naast elkaar staan, dan werd een paal vervangen terwijl de vorige rotte palen er nog wat bij hingen. Op den duur werd van rotte palen weer brandhout gemaakt. Dat zie ik nog zo voor me.

De eikengaardes werden aangeplant naast de boerderij. Een eikengaarde is eigenlijk een soort eikenboomgaard. De eiken bleven heel lang staan. Ze waren voor de houtproductie. Eikenhout was duur. De boer had altijd op de hilde, dat was de zolder boven de koeien, een stapel eikenplanken klaar liggen voor de doodskist. In het kabinet hadden ze het doodskleed klaar liggen. Ze dachten aan het heden, de toekomst en het verleden. Er werd ook eikenhout verkocht of er werden gebinten van gemaakt. Een boerderij bestond uit gebinten, het zogenaamd hallehuistype werd uit gebinten opgebouwd en daarom heen werd de boerderij opgebouwd. Bij boerderij ‘t Ende kun je een mooie eikengaarde zien.

 Als je houtwallen niet afzet, dan worden het bomen en dan wordt zo’n wal helemaal kaal van onderen. De houtwal werd steeds uitgedund en niet in één keer helemaal gekapt. Een mooie eik lieten ze staan. Op Rabbinge stonden grote eikenbomen in de houtwal. Later konden ze dat hout weer goed gebruiken. Houtwallen waren er niet alleen voor geriefhout, maar ook voor veekering. Dan stonden er veel doornstruiken in. Op Den Huizen heb je bijvoorbeeld nog een hele mooie meidoornhaag. Meidoornbomen moet je regelmatig afzetten om ze mooi dicht te houden. Vroeger kon het vee er dan niet doorheen.

Sleedoorn, meidoorn en braamstruiken werden ingeplant. Het is jammer dat veel houtwallen in het Reestdal verdwenen zijn. Ze deden ook dienst als trekweg voor de dieren. Een dier gaat niet graag over de vlakte, langs de houtwallen kunnen ze zich dan veilig verplaatsen. Dassen, vleermuizen en vlinders maken er graag gebruik van. Veel vogels nestelen in houtwallen. Een houtwal was voor veel dieren een belangrijk biotoop. In de jaren vijftig en zestig verdwenen veel houtwallen.De boeren wilden een grootschalig landschap, veel machines konden op kleine stukjes land niet uit de voeten. Dus moest het land groter worden en werden veel houtwallen en houtsingels worden opgeruimd”