Bloedrode heidelibel heeft zwarte poten

Heidelibellen zijn er in soorten en maten. Om wat voorbeelden te noemen: zwarte heidelibel, steenrode heidelibel, de bandheidelibel en de zwervende heidelibel. De drie soorten die je het meest ziet zijn de bloedrode heidelibel, de steenrode heidelibel en de bruinrode heidelibel. Het zijn vliegvlugge libellen die niet alleen op de heide voorkomen.

Bruinrode heidelibel laat zich goed fotograferen

Op plekken waar je libellen zou mogen verwachten zie je met zekerheid heidelibellen, zoals bij oevers langs stilstaand of langzaam stromend water. Het fotograferen van deze libellensoort is niet moeilijk, ze werken graag mee om een mooie foto te maken. Na een korte vlucht gaan ze namelijk vaak op hetzelfde takje of blaadje zitten en echt schuw zijn ze ook niet. Vaak kun je met je camera of telefoon heel dichtbij komen. Met een beetje geluk en geduld maak je misschien een macrofoto! Heidelibellen zijn libellen die je vooral in de maanden juli tot en met september overal kunt aantreffen.

Libellenkenmerk: vier vleugels gespreid en achtervleugels iets groter dan de voorste vleugels

Wat is een libel ?

Libellen ( Nederland telt 70 soorten) kun je verdelen in twee groepen: de juffers en de echte libellen. Een belangrijk verschil ontdek je als je naar de vleugels kijkt. Bij de juffers

Grote roodoogjuffer- ogen aan de zijkant en de vleugel gevouwen langs het lichaam

zijn de vier vleugels gelijk van vorm. In rust worden de vleugels langs het lijf gevouwen. De echte libellen houden de vier vleugels altijd gespreid als ze ergens gaan zitten. Bovendien zijn de achtervleugels wat groter dan de voorvleugels. Er is echter nog een verschil, maar dan moet je even op de ogen letten. Bij de juffers staan de ogen aan de zijkant van de kop. Bij de echte libellen zijn de ogen opvallend groot en raken ze elkaar. Verder zijn juffers kleiner en hebben ze een lang en erg smal lichaam.

Rood

De mannetjes heidelibellen zijn pas als ze zijn “uitgekleurd” rood, de vrouwtje zijn geel tot bruin. De bloedrode heidelibel herken je aan de zwarte poten. De bruinrode en steenrode heidelibel hebben een gele streep over hun donkere poten. In het veld lukt het niet altijd om dit kenmerk goed te zien, dan heb je een foto nodig. Gelukkig geven de heidelibellen je vaak genoeg tijd om een goede scherpe foto te maken.

De steenrode heidelibel heeft een hangsnor

Steenrode heidelibel met "hangsnor"

De eerste schifting hebben we dus gehad: kijk naar de poten. Lastiger wordt het om de twee soorten met hun donkere geel gestreepte poten uit elkaar te houden: wat is nu een bruinrode heidelibel en wat is een steenrode heidelibel? Nu moet je letten op de beide grote bolle facetogen van het insect. Bij de ogen zie je een zwart (dwars) streepje dat wel of niet langs de ogen naar beneden loopt. De steenrode heidelibel heeft zo’n “hangende” streep. Libellenkenners spreken van de “snor”. De bruinrode heidelibel heeft een zwart streepje dat horizontaal tussen de ogen loopt. Geen “snor”dus. Er zijn meer verschillen, maar dan moet je toch al wat meer ervaring met libellenherkenning hebben.

Op veel plekken 

In het Reestdal komen deze drie rode heidelibellen veelvuldig voor. Op de kleine heideveldjes in De Haardennen bijvoorbeeld, of langs de oevers van de vennetjes op Takkenhoogte, het Zwarte Veen bij IJhorst en natuurlijk in de vegetatie langs de Reest. Het zijn wel heidelibellen, maar specifiek aan de heide gebonden zijn ze niet.

Geschikt libellenbiotoop

Meer info over de drie rode heidelibellen :

https://vlinderstichting.nl/vijftig-tinten-rood-heidelibellen/

In 2020 verscheen dit prachtig uitgegeven boek over de libellen die in de provincie Overijssel voorkomen. Met schitterende foto’s en heldere teksten.

De rode bloeiende bolletjes van de grote pimpernel

Nou ja, bloedkruid….. De meeste plantenliefhebbers kennen deze plant als grote pimpernel. Als het volop zomert in ons land kun je deze mooie plant vinden in de midden- en benedenloop van de Reest. Je kunt hem ook bijna niet missen. Het is een hoge plant met talloze bloeiende rode bolletjes. Men dicht de grote pimpernel geneeskrachtige eigenschappen toe. In de bladeren zitten stoffen die het stelpen van bloed zouden kunnen bevorderen. Krijg je een bloedneus in het open veld en staat er heel toevallig grote pimpernel in de buurt? Een paar blaadjes in de neus en het bloeden stopt, zegt men…

Er zijn overigens wel meer planten die de bijnaam ‘bloedkruid’ dragen. Om er een paar te noemen:  varkensgras, duizendknoop en zuring. Een propje watten in de neus helpt ook….

Verspreiding grote pimpernel in Nederland

In hooilanden, bermen en ruige randen 

Het Reestdal is de enige plek in Drenthe waar de grote pimpernel is redelijke aantallen voorkomt. Ik heb de plant ook wel eens aangetroffen in het Hunzedal, maar zo massaal bloeiend  als in de bermen en oevers tussen Meppel en De Wijk, ik zag het daar bij die Hunze nog niet. Inmiddels ontwikkelt de natuur in het Hunzedal zich spectaculair, dus ruim baan voor deze plant.

De beide provinciale landschappen, Landschap Overijssel en Het Drentse Landschap maaien hun hooilanden pas na 15 juni, maar een aantal hectares wordt heel laat gemaaid. Voor de biodiversiteit van het Reestdal is dat een goede zaak. En niet alleen voor de grote pimpernel. Moerassprinkhanen bijvoorbeeld  houden van natte niet gemaaide hooilandjes en het zeldzame pimpernelblauwtje heeft de Grote Pimpernel nodig als waardplant , maar die moet er dan nog wel staan.

Biotoop Grote pimpernel : berm langs de Hoogeveensche vaart bij Meppel

Rijk aan mineralen 

De Grote Pimpernel heeft voorkeur voor landjes die redelijk voedselrijk zijn.  Het liefst staat de plant op plekken met kwel. De bodem  in de benedenloop van het beekdal is rijker aan mineralen dan in de midden-en bovenloop van de Reest. Dat is altijd zo geweest. Vroeger woonden de rijkste Reestlandboeren tussen De Wijk en Meppel. Dat had alles te maken met inundaties van de Reest waarbij vruchtbare slibdeeltjes op de landerijen achter bleven.

De bloemen in de aar bloeien van boven naar beneden

Bloemen 

De bloemen staan in groepjes en bestaan uit aren.  Ze hebben 4 donkerrode tot bruinrode kelkbladen; kroonbladen ontbreken. Ze leveren veel nectar en lokken daarmee verschillende insecten en vlinders. Onderaan het hoofdje worden de nieuwe bloemen gevormd; de bovenste bloemen zijn het verst uitgebloeid. Pas geopende bloemen hebben nog witte kelkbladen.

Onderzoek 

Tijdens een onderzoek naar de aanwezigheid van de grote pimpernel  bij Meppel werd de plant in acht biotoopgroepen aangetroffen. Nauwelijks verrassend was dat de grote pimpernel bijna niet te vinden was in agrarisch en stedelijk gebied en juist erg veel in halfnatuurlijke graslanden en rond infrastructuur als

Ecologisch maaien: overhoekjes laten staan

wegbermen en dijkjes. Half natuurlijke graslanden zijn gras-en hooilanden, meestal aan de Reest gelegen, die op een extensieve manier worden beheerd. Het gaat dan bijvoorbeeld om blauwgraslanden of dotterbloemhooiland, vaak in beheer bij de twee provinciale landschappen. Ze worden laat en vaak maar eenmaal gemaaid. Of er wordt lichte begrazing op toegepast. Voor de grote pimpernel zijn deze graslanden van groot belang. Het onderzoek vermeldt : “Samen met planten op de oever van de Reest groeit ruim 80% van de populatie in dit km-hok dus in terreinen van natuurbeheerders. In de bermen en taluds binnen dit km-hok groeien ook wel een paar honderd exemplaren, maar het aandeel daarvan op het totaal is bescheiden.” 

Met dank aan natuurbeheer

We zijn nu een flink aantal jaren verder en nog steeds blijkt de grote pimpernel in het Reestdal sterk afhankelijk is van de aanwezigheid van natuurorganisaties als Het Drentse Landschap en Landschap Overijssel.

Relatie tussen plant en vlinder

De relatie tussen twee organismen waarbij ze beide voordeel hebben wordt in de biologie mutualisme genoemd. De grote pimpernel is voor twee soorten pimpernelblauwtjes  een belangrijke plant.  Het erg zeldzame donker pimpernelblauwtje en het ‘gewone’ ook al zeldzame pimpernelblauwtje gebruiken de plant om er eitjes af te zetten en natuurlijk om van de nectar te snoepen. Zonder het te weten zullen ze stuifmeel meenemen en verderop andere bloemen bestuiven. Je moet naar het zuiden van ons land en dan heel lang zoeken om een pimpernelblauwtje te vinden. Wij moeten het hier in onze regio met de planten doen. Ook leuk.

Meer informatie over de grote pimpernel:

Floron Nederland  laat zien op welke plaatsen de grote pimpernel voorkomt.

Planten van hier is een prachtige website over de flora van ons land.

Waarneming.nl vermeld alle waarnemingen van de grote pimpernel

Reebok drijft de reegeit op

De periode dat dieren zich voortplanten wordt bronsttijd genoemd. Een ”t” minder en we hebben het over bronstijd, die duurde wel iets langer dan een paar weken, namelijk meer dan 1200 jaar. Bronsttijd dus. Voor de reeën in ons land ( het aantal wordt geschat op ca.100.000) is juli, hartje zomer dus, de tijd om voor nageslacht te zorgen. Even voor de duidelijkheid: het mannetje heet (ree)bok, het vrouwtje (ree)geit. Een jonge ree wordt (ree)kalf genoemd.

Reeën voelen zich thuis in het Reestdal

Voedsel en dekking genoeg in het beekdal van de Reest

Het beekdallandschap rondom het beekje de Reest is voor reewild een ideaal biotoop. Reeën zijn sowieso niet erg kritisch, ze hebben een geweldig aanpassingsvermogen, maar denk niet dat ze geen eisen stellen aan hun leefmilieu. Dat doen ze namelijk wel. Drie factoren zijn van belang: het gebied met voldoende voedsel opleveren, er moeten schuilmogelijkheden zijn en in de terreinen waar ze leven moet weinig verstoring zijn. In het Reestdal met kleine graslandjes, hakhoutbosjes, houtsingels, bossen, heideveldjes en akkers is voedsel ( bladeren,knoppen, kruiden, grassen e.d.) genoeg. Gauw dekking zoeken is in dit coulisselandschap ook geen probleem. Verstoring is wel een dingetje. In het mooie Reestdal wordt het steeds drukker. Een gevolg hiervan is dat reeën zich minder vaak laten zien. Ze zijn er wel.

Zomer: hormonen beginnen te werken

Over laten zien gesproken. In juli wordt het onrustig in het reeënvolkje. Laten we het eerst over de man hebben, de bok dus. Zo rond begin juli begint een reebok in een bepaald

Reebok in juli: toppunt van schoonheid en kracht.

gebied ( zijn territorium) te inspecteren, plaatst zijn geurtekens. Op zijn dagelijkse rondes ( vaak ’s avonds en ’s nachts) kan ie behoorlijk agressief zijn. Wel eens een blaffende reebok gehoord ? Daar schrik je behoorlijk van als je dit geluid niet kent. Andere reebokken worden met veel gedoe uit het territorium verwijderd. De hormonen beginnen te werken. Zijn belangstelling voor geiten wordt steeds sterker. Met de neus langs de grond en helemaal gefocust op een geurspoor van een geit loopt ie zonder op andere dingen te letten dwars door alles heen. Dan weer stoppen of teruglopen, dit is de tijd waarop je een grote kans hebt op een ontmoeting met een reebok. Met zijn tong maakt hij zijn neusgaten natter om zodoende meer geurmoleculen op te vangen.

Reebok heeft de reegeit geroken en benadert haar.

Boeiend schouwspel: drijven en flehmen

Als hij de geit heeft gevonden, dan ontwikkelt zich een boeiend schouwspel, waarvan je met een beetje geluk op afstand getuige van kunt zijn. De reebok loopt op de geit af en begint haar te achtervolgen. Zij lijkt er een spel van te maken, ze holt voortdurend weg, hij er achteraan. Ze vliegen soms van hot naar her, maken rondjes in het terrein, verdwijnen

Met de tong de neus nat maken

en komen even later weer tevoorschijn. Heel dichtbij komen mag de bok eerst nog niet. De reegeit begint tijdens het achtervolgen te urineren. Het maakt de bok onrustiger. Hij ruikt de urinevlaggen en begint te “flehmen”. Dit is een typisch Duits begrip ( uit het jargon van de jacht ?) over een soort gedrag waarbij de bok de bovenlip optrekt, de lucht opsnuift en de kop in alle richtingen draait. Men denkt dat de bok hier kan ruiken hoe bronstig de geit is. Flehmen komt bij meer diersoorten voor.

Speel achter elkaar aan rennen hoort er ook bij

Schuwheid is weg

Prachtige reegeit in zomerkleed

De reegeit is pas bereid tot een paring als de eisprong heeft plaats gevonden. Eerder laat ze de bok niet toe. Hoe ze dit weet is niet duidelijk. Ze lopen dan vlak achter elkaar aan. Door te ruiken controleert hij haar geslachtsopening, maar zij bepaalt het tijdstip waarop ze gedekt wordt. Het paar blijft een paar dagen bij elkaar, de geit wordt meerdere keren door dezelfde bok gedekt. Dit alles kost erg veel energie, het is nog gevaarlijk ook. De schuwheid is soms helemaal weg, ieder jaar weer verongelukken hitsige reeën in het verkeer. Tussen het bedrijven van de liefde is er ook tijd voor laveien ( eten) en rusten. De kalveren die in mei geboren zijn trekken zich terug en laten zich even niet zien. Nog maar drie maanden oud en dan al getuige van de lusten van ma en (misschien) pa.

Mooi stel

Geduldige embryo’s

 De reegeit wordt in juli bevrucht. Tien maanden later in mei worden vaak twee kalfjes geboren. Dat lijkt een lange draagtijd voor een niet al te groot dier. Het zit echter een beetje anders in elkaar.  De bevruchte eicellen beginnen zich wel te delen. Het klompje

Reekalfjes worden geboren na vertraagde innesteling

cellen vestigt zich als een soort kiem in de baarmoeder. Om zich te nestelen in het baarmoederslijmvlies en verder te gaan met de groei van het embryo, zijn bepaalde hormonen nodig, maar die maakt het lichaam van de geit nog niet aan. Dus gaat de kiem in rust. Het duurt tot december voordat de aanmaak van het hormoon begint. Dan start de draagtijd en wordt het kalf in een gunstige periode van het jaar geboren. Deze vertraagde implantatie komt ook bij dassen en zeehonden voor. ( en bij veel andere diersoorten).

Massale bloei Jacobskruiskruid in de middenberm

Aannames

In Nederland hebben we helaas  een samenleving gekregen ( vooral na de Corona-periode) waarin veel geschreeuw in combinatie met onwetendheid en wantrouwen de boventoon voert. Ook het imago van het Jacobskruiskruid lijdt onder veel aannames en vooroordelen. Daarom is verdieping in de materie goed voordat een mening al dan niet op sociale media wordt geventileerd. Een website die hierbij kan helpen is jacobkruiskruid.com. Veel achtergrondinformatie over het gevaar van de plant met veel fabels en feiten. Voorkomt een hoop zinloos gezeur.

Bruin zandoogje op Jacobskruiskruid

Populair bij insecten

Jacobskruiskruid heeft een belangrijke (positieve) eigenschap: de plant trekt erg veel insecten. Neem eens de moeite om bij zonnig en warm weer een poosje bij een groepje planten te gaan staan en geniet dan van het gefladder en gezoem van allerlei soorten zweefvliegen, bijen en vlinders. Ik fotografeer veel insecten en net als engelwortel, gulden roede en akkerdistel is Jacobskruiskruid een enorme bron van stuifmeel en nectar. Met een macrolens ( op je telefoon bijvoorbeeld) krijg je de mooiste soorten in beeld. Vaak zijn

Voor rups van de Sint Jacobsvlinder is het Jacobskruiskruid een waardplant

insecten zo druk in de weer met het zoeken naar nectar, dat ze zich niets van je aantrekken. De Vlinderstichting deed onderzoek naar het aantal soorten dat bloemen van Jacobkruiskruid bezoekt en komt met een indrukwekkende lijst van liefst 150 soorten dagvlinders, nachtvlinders, kevers, vliesvleugelen, bijen, vliegen en zweefvliegen. Voor veel (nacht)vlinders is Jacobskruiskruid een waardplant. Al met al een goede reden om Jacobskruiskruid te laten staan op plaatsen waar de plant geen kwaad kan !

Pionier

De bloemen van Jacobskruiskruid bestaan uit buisbloemen in het midden en lintbloemen aan de buitenkant

De zaden van het Jacobskruiskruid worden door de wind verspreid, maar komen vrijwel nooit ver. Op plekken met een dichte vegetatie hebben ze geen schijn van kans. Wel op locaties waar de grond is bewerkt en open gewoeld, op verstoorde plekken dus, zoals in bermen als de vegetatie geklepeld en beschadigd wordt, of op braakliggende grond bij bedrijventerreinen, of in graslanden die overbeweid zijn en een open structuur hebben. O0k de aanwezigheid van dassen kan een rol spelen. Op plekken waar ze op zoek gaan naar wormen en andere bodemdieren scheppen ze ideale omstandigheden voor de zaadbank van het Jacobskruiskruid. In een brede akkerrand op de es van Den Westerhuis is dat goed te zien. Kortom, Jacobskruiskruid groeit op plekken waar nog geen andere planten groeien. In korte tijd staan ze er en je krijgt ze niet gauw meer weg. Droge zomers zijn voor de plant gunstig. Als de grasmat uitdroogt en afsterft ontstaat er ruimte voor het ontkiemen van zaden. Jacobskruiskruid is dus een pionier. Kieskeurig is ie ook al niet, want of de bodem veel zon krijgt of minder, het maakt de plant niet uit. Wel moet de bodem droog en matig voedselrijk zijn.

Over Jacobskruiskruid is veel informatie te vinden.

Voor de liefhebber:

Jacobskruiskruid en grote pimpernel in berm in Reestdal bij Meppel

Over de plant : floravannederland 

Zo schadelijk is ie nu ook weer niet: Nature today

Erg veel informatieve links via Nature today

moerassprinkhaan voelt zich thuis in de beekdalen

Een sprinkhaan van de Rode Lijst, maar omdat het de laatste jaren steeds beter met deze bewoner van de hooilanden gaat, heeft ie nu al weer een poosje het etiket niet bedreigd. De moerassprinkhaan voelt zich in het beekdal van de Reest erg goed thuis. Met dank aan de provinciale landschappen Het Drentse Landschap en Landschap Overijssel. Deze natuurorganisatie beheren langs de Reest honderden hectares aan natte schrale hooilanden. Deze graslanden met hun eigen karakteristieke flora worden laat of soms helemaal niet gemaaid. Als je in juli of augustus op een mooie zomerse dag of avond door een hooilandje loopt, springen de moerassprinkhanen soms voor je uit. En met een beetje geluk en geduld zijn ze zo nieuwsgierig dat ze bij een grasstengel omhoog kruipen om je eens goed te bekijken. Een mooie kans om ze te fotograferen.

Rode billen 

De moerassprinkhaan is een grote veldsprinkhaan. Hij is vrij makkelijk te herkennen. De kleur van het beestje is geelgroen soms met rode vlekjes. De dijen zijn rood gekleurd. Het is de sprinkhaan met “de rode billen”.

Schrikdraad

Het mannetje van de moerassprinkhaan maakt een kenmerkend knappend geluid. Vaak wordt gezegd, dat het lijkt op het geluid van tikkend schrikdraad. Alleen bij zonnig weer kun je dit getik horen. Helaas laat het gehoor je behoorlijk in de steek als je ouder wordt ( eigen ervaring) en wordt het in de hooilanden voor je dan  steeds stiller. Een boswachter in Drenthe, zelf kampend met een gehoorgrens die steeds verder opschuift , heeft  een praktische oplossing: de batdetector.

Het geluid  wordt gemaakt met de poten en de vleugels. Door tegen de vleugels te schoppen ontstaat het tikkende geluid. De maanden juli en augustus zijn de meest geschikte maanden om volwassen moerassprinkhanen te zoeken te bewonderen.

Voortplanting 

Sprinkhanen doen aan onvolledige metamorfose. Ze kennen geen popstadium. De eitjes in worden in de zomer  gelegd op hele vochtige plekken, zoals in natte hooilanden. Uit een eitje kruipt het jaar er op in mei een nimf, dat is een kleine sprinkhaan, die in vijf vervellingen uitgroeit tot een sprinkhaan met alles er  op en er aan.

Eitjes hebben natte omstandigheden nodig om zich te ontwikkelen

Vochtig terrein

De moerassprinkhaan komt voor in vochtig terrein. Dat mag je met zo’n naam ook wel verwachten, De soort komt vooral voor in beekbegeleidende schrale natte hooilanden, vochtige heideterreintjes en op oevers van kleine plasjes. In de zomermaanden juli en augustus zijn ze het meest actief. Het zijn typische planteneters, ze knabbelen aan allerlei grassen, zoals pijpenstrootje en pitrussen, maar ook lusten ze delen van riet.

biotoop moerassprinkhaan

In het Reestdal komen lokaal grote populaties voor. Ze verstoppen zich graag  in de hoge grassen van de hooilanden langs de Reest.  Ook op de heide van De Wildenberg zijn vaak moerassprinkhanen te vinden. Hoewel dit terrein wat aan de droge kant is, lijkt het vooral in de nazomer tijdelijk veel dieren aan te trekken als ze op de vlucht zijn voor de maaimachines in nabijgelegen hooilanden langs de Reest.

Niet gemaaide randen gunstig voor de insecten

Maaien 

Wat niet gunstig voor de moerassprinkhaan is, is de “heilige datum” 15 juni. Dan gaan alle lichten op groen en mag er in veel graslanden eindelijk gemaaid worden. Dat gebeurt dan op zo’n grote schaal dat van de ene week op de andere een groot deel van het sprinkhaan biotoop wordt aangetast. Maaien in juni en juli is nadelig voor de aanwezige nimfen en kan zeer schadelijk zijn voor de populatie. Om deze rode lijst een beter biotoop te geven is het beter het maaibeleid aan te passen. Meer hooilanden helemaal niet maaien (ook gunstig voor de kwartelkoning), pas na half juli maaien of veel meer randen en hoekjes laten staan.

Ooievaars op zoek naar vluchtende of kapot gemaaide sprinkhanen

De wespspin is een van de vijanden van de moerassprinkhaan

Vijanden

Het leven van een moerassprinkhaan duurt maar kort. En het staat ook nog bol van gevaren. Niet alleen de maaimachines, maar ook ooievaars zijn dodelijk voor de moerassprinkhaan. Je ziet ze vaak door de hooilanden struinen. Veel sprinkhanen verdwijnen in rode hongerige snavels .Ook spinnen vangen sprinkhanen. Het hoge gras is als een gevaarlijk jungle. Voordat je het weet zit je vast in een groot web. De grootste vijand van de sprinkhaan en niet alleen van deze soort is de mens, de biotoopvernietiger bij uitstek. Verdroging, vermesting, verzuring, allemaal direct of indirect veroorzaakt door de mens. Moerssprinkhanen tref je vooral aan in beschermde natuurreservaten.

Meer lezen ? Er is veel informatie op het web:

moerassprinkhaan in soortenregister 

oud artikel, maar wel erg informatief 

info op een leuke Belgische site: Natuurpunt 

De zomer is sprinkhanentijd

Klaprozen in de graanakker

Klaprozen of papavers hebben vaak grote bloemen die afzonderlijk op lange stelen staan. Voordat ze uit de kelk komen knikken ze. De bloemen hebben geen honingklieren, maar wel erg veel meeldraden. In de stengel zit wit melksap.

De klaproos heeft vier kroonbladen

Klaprozen komen oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied. Via de graanteelt hebben ze zich over Europa verspreid. In Nederland komen drie soorten klaprozen voor: de gewone klaproos of grote klaproos, de ruige klaproos en de kleine klaproos. In tuinen vind je vaak nog een stevige soort uit de familie: de slaapbol.

Klaproos: ik heb geduld…..

De grote of gewone klaproos grijpt haar kans als andere planten deze laat liggen. Dat gebeurt bijvoorbeeld in perioden van droogte. Valt er over een lange periode geen drup regen, dan ontstaan er gaten in de vegetatie. Planten die wat langzamer groeien laten het

Klaprozen grijpen hun kans op verstoorde bodems

afweten en dat is juist gunstig voor de gewone klaproos. Er ontstaat ruimte. Vlak onder het maaiveld liggen op heel veel plekken de kleine zaadjes van de klaproos te wachten op hun kans. De zaadjes houden tientallen jaren hun kiemkracht. Komt er na een droge periode een weersomslag met eindelijk weer wat  regen, dan pakken ze hun kans. De zaadjes hebben maar een klein beetje licht en water nodig om te ontkiemen. En dan gaat het snel, vooral in het voorjaar. Groeien, bloeien en zaaien. De cyclus is maar kort. En vaak massaal en explosief.

In de graanakkers

Klaprozen horen thuis in graanakkers. Helaas, je ziet ze op het boerenland nauwelijks meer. Granen worden bespoten met pesticiden tegen schimmels, onkruiden en insecten en

Geen akkerkruiden in graanakkers intensieve landbouw

bemest. Maar liefst 36% van het landbouwoppervlak in ons land wordt gebruikt voor graanteelt, verreweg het grootste deel wordt verwerkt tot veevoer. Geen plaats meer voor klaprozen, ook niet voor korenbloem, bolderik, akkerviooltje, gele ganzenbloem en nog veel meer. Wil je nog klaprozen in een akker zien bloeien, dan moet je gaan wandelen of fietsen in beschermde natuurreservaten. In het Reestdal bijvoorbeeld zaaien Landschap Overijssel en Het Drentse Landschap ieder najaar wintergranen in. Kunstmest en gewasbescherming zijn not done. De oogst kan natuurlijk niet tippen aan die van de intensieve veeteelt. In de periode mei tot en met juli zien sommige essen (akkers) blauw van de korenbloemen en rood van de klaprozen. Hier alles in dienst van de flora en fauna. De akkers trekken veel insecten aan.

Akkerkruiden in het graan in het Reestdal: korenbloem, margriet, teunisbloem, slangenkruid en klaproos.

Fotogeniek

De klaproos valt natuurlijk al van verre op door die prachtige felrode kleur. Variaties van licht naar donker zijn ook mogelijk, maar de meeste fotografen vallen voor rood. De bloem is erg fotogeniek, vooral vlak voordat deze uit de knop komt. De knop scheurt als het ware doormidden en je ziet de verfrommelde en opgevouwen blaadjes zitten, wachtend op het grote moment. Insecten (vooral hommels) komen af op het stuifmeel. Nectar produceert de klaproos niet. Haast is geboden in de insectenwereld, want klaprozen bloeien maar kort. Geschikt voor de vaas zijn ze ook al niet. De bloemen staan op stijf behaarde stengels, daar kun je met tegenlicht en op macro niveau hele leuke foto’s van maken

Herdenken

Op plekken met een bodem die al heel lang met rust is gelaten vind je niet of nauwelijks klaprozen. Het zijn planten van de verstoorde grond, net als Jacobskruiskruid. Onder verstoorde of geroerde grond verstaan we een bodem waar is geploegd, geschoven, gegraven, of die omgewoeld is door dierlijke activiteiten, denk aan mollen, dassen en wilde zwijnen. Daar, op die open plekken, pakken de zaadjes van de papaver hun kans. Heb je klaprozen in je groentetuin (gehad) , dan zal het spitten de bodem verstoren en is de kans op klaprozen dus weer groot. Klaprozen ( poppy’s) staan ( vooral in Groot Brittannië) symbool voor de herinnering aan de soldaten die in de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) zijn omgekomen. Het verhaal gaat dat in het gebombardeerde en omgewoelde landschap klaprozen massaal op de graven van de duizenden gesneuvelden in bloei kwamen.  De Canadese majoor John McCrae zag het en  maakte er een gedicht over, dat later wereldberoemd werd. Landen in het Gemenebest vieren nog steeds op 11 november Rememberance Day. Deelnemers dragen dan een klaproos en herdenken de mensen die in de Eerste Wereldoorlog hebben gevochten.

wit melksap in de stengel van de slaapbol

Gebruik

Vroeger werden papavers gebruikt om er een hoestdrankje van te maken. Dat weet bijna niemand. Veel bekender is het gebruik van de slaapbol. Een grotere en steviger klaproos ook met wit melksap in de stengels. Uit dit sap, dat een verdovende werking heeft, wordt opium en morfine gewonnen. De bladeren van de gewone klaproos kun je plukken in april en mei. Je kunt ze toevoegen aan salades of  wokken als spinazie. De bloemen zijn de hele zomer te plukken en worden vaak gebruikt als garnering.

Eenzame klaproos tussen de korenbloemen

Zevenblad bloeit vooral in mei en juni

Google “Zevenblad” en je komt pagina’s lang een heleboel negatief geklaag tegen.  Wat moet ik met zevenblad in mijn tuin? Hoe kun je zevenblad verwijderen? Hoe kan ik de baas worden over zevenblad ? Is zevenblad giftig ? Ga zo maar door. Dat de plant bij  bezitters van plantenborders en groentetuinen niet populair is mag duidelijk zijn. Als tuinder met 300 m2 groentetuin weet ik uit ervaring dat je deze Tuinmansverdriet ( Hanenpoot wordt ie ook wel genoemd)  bijna niet meer kwijt raakt. Ondergrondse wortelstokken zijn de boosdoeners. Denk je dat je je tuin helemaal schoon hebt, komen na een paar dagen de eerste blaadjes al weer boven de grond. Zevenblad moet opboksen tegen een enorme hoeveelheid antipathie. En dat is niet terecht. Het is het goed om dit “onkruid” ook eens van een positieve kant te bekijken. Meer waardering voor het zevenblad? Ja, om meerdere redenen.

Eetbaar en gezond 

Men beweert dat de Romeinen het plantje op hun zegetochten meenamen, omdat het zo goed eetbaar was en ziektes buiten de deur hield. Een rondje langs een aantal websites over kruiden en tuinieren en wat blijkt? Zevenblad is onder veel mensen toch nog erg populair. Blaadjes worden gebruikt voor de soep, in salades, er wordt pesto mee gemaakt, enz. Het plantje zit boordevol mineralen en vitamine C.

Bloei lijkt op fluitenkruid, dus is het een mooie plant

Deze website wil toch een lans breken voor het zevenblad. Vooral in juni  staat de plant in bloei. Prachtige witte schermen, het lijkt erg op fluitenkruid. Kijk naar de bladeren en je weet dat het zevenblad is. Het blad van fluitenkruid is sterk geveerd en ingesneden, dat van zevenblad niet Aan de bladsteel tel je zeven deelblaadjes. Zevenblad voelt zich heel erg thuis op de overgang in de halfschaduw tussen akkers en bosranden, vooral als de bodem voedselrijk is. Waarom waardering voor bloeiend fluitenkruid en een aversie tegen zevenblad? Omdat zevenblad ons vaak de baas is? Kunnen we daar niet tegen ?

Zwartpootsoldaatje op zevenblad

Insectenplant

Bloeiend zevenblad trekt enorm veel insecten. Blijf op een zonnige dag een poosje kijken op een plek met bloeiend zevenblad. Je zult je verbazen over het aantal soorten dat stuifmeel en nectar komt scoren. Ik zag in een halfuurtje blinde bijen, twee soorten boktorren, parende pyjamawantsen, honingbij, groene vleesvliegen, zuringrandwantsen en nog meer. De witte bloemschermen bestaan uit heel veel kleine bloempjes. Nectar en stuifmeel zijn makkelijk te bereiken, zeker voor insecten met een korte tong.

Meer weten over zevenblad :

Over de plant zelf 

Over waarnemingen van zevenblad

Over de duurzame aanpak van zevenblad 

Op safari naar zevenblad ( Klokhuis)

Hop in een houtwal

Eind augustus en wat later in september realiseer je dat de zomer op zijn eind loopt. De avonden worden korter, het klimaat wordt vochtiger en vaak ruik je de herfst al. Daar worden veel mensen niet vrolijker van. Bermen en graslanden liggen er geel en verdroogd bij, weinig planten bloeien nog, de vogelwereld laat zich niet horen, de eerste blaadjes vallen van de bomen, in de groentetuin wordt de oogst steeds kleiner, wat valt er nog te beleven buiten ?

In de nazomer hangen veel bomen en struiken vol met vruchten en zaden, zoals de sleedoorn.

Het antwoord op deze vraag is kort: genoeg ! Kijk goed om je heen, er groeit en bloeit meer dan je denkt. De heide staat in bloei, steeds meer paddenstoelen laten zich zien, een voorzichtige vogeltrek komt op gang, veel planten hangen vol met (gratis) zaden. Let ook eens op bomen en struiken. Die hangen vaak vol met vruchten. Vaak eetbaar. Bramen, vlierbessen, eikels, appels, pruimen, een land van melk en honing. Een boeiende struik om in deze tijd eens bij stil te staan is de hop.

Eenslachtig en tweehuizig

De bloemen van de hop zijn mannelijk of vrouwelijk. De mannelijke bloemen hebben alleen meeldraden, de vrouwelijke een stamper. Veel bloemen hebben zowel mannelijke als vrouwelijke organen (tweeslachtig) maar dat geldt dus niet voor de bloemen van de hop. Die zijn eenslachtig. Je hebt mannelijke hoppen en vrouwelijke hoppen. De hopmannen hangen nu vol met geel/groene pluimen van honderden bloemetjes. De

Bloeiwijze vrouwelijke bloemen hop

hopvrouwen bloeien wat minder opvallend, maar ook op deze plant komen erg veel bloemetjes voor, vaak wat hoger aan de plant. De hop is een tweehuizige plant, omdat de mannelijke en vrouwelijk bloemen op verschillende planten voorkomen. Tweehuizig komt

bron: meneerspoor.nl

veel vaker voor. De hulst is dat bijvoorbeeld ook. Er komen alleen rode bessen aan vrouwelijke hulsten. Het is mogelijk dat je tijdens een wandeling erg veel hop ziet groeien en dat dit allemaal mannetjes  zijn. Andersom kan ook. Wil je straks hopbellen plukken, dan moet je op zoek naar vrouwtjes hoppen. De hopbel groeit namelijk uit de vrouwelijke bloem. Maar daarover later meer…

Bellen en bier

De mannetjes hebben onopvallende stuifmeelbloemen die via de wind de vrouwelijke katjes bevruchten. De bellen die zich hieruit ontwikkelen zijn vaak bevrucht en leveren

Bevruchte hopbellen zijn niet geschikt om bier te brouwen

niet alleen lupuline, maar ook zaden. De bierbrouwer wil geen hopbellen met zaden. Het bier wordt er niet lekker van en schuimt niet. Dus in de hopteelt zie je alleen vrouwelijke hoppen. De stampertjes zijn niet bevrucht, de bellen hebben dan geen zaden.

Lupuline 

Peuter voorzichtig een hopbel open en je vindt aan de voet van de schubben kleine gele bolletjes. Dat is lupuline. Voor de bereiding van bier en andere producten worden de hopbellen gedroogd. Er zijn ook bierbrouwers die gebruik maken van verse hop. De zuren in de lupuline zorgen voor de bittere smaak en het aroma van het bier. De hopteelt kent bittere hoppen en aroma hoppen. Het ene lupuline is het andere niet.

Lupuline in hopbellen

Voor het bereiden van bier worden dus meerdere soorten hop gebruikt. Hopsoorten hebben soms aansprekende namen. Wat te denken van Cascade, Centennial, Magnum en Target ?  De hoeveelheid hop is bij elke biersoort weer anders. Vooral kleine brouwerijen van lokale speciaalbieren gebruiken veel hop. De Limburgse brouwer Gulpener bijvoorbeeld haalt biologische hop en gerst uit de regio en organiseert een groot hopfeest als de plant in september wordt geplukt. Doordat de variatie aan bieren toeneemt, wordt de vraag naar hop groter. Dat is wel eens anders geweest. In de 19^e eeuw was de hop als biergewas namelijk nagenoeg verdwenen. De Nederlandse hop had echter geen goede naam. Erg veel verandering is daar nog niet in gekomen, want veel kleine brouwerijen kiezen voor soorten hop uit het buitenland.

Wil je zien hoe hop massaal wordt geteeld, dan moet je (nog) niet in ons land zijn. Nee, dan moet je naar Duitsland. Langs de autobanen in Zuid/Duitsland bijvoorbeeld, zie je naast enorme velden met zonnepanelen ook veel hopplantages.

Bellen en slapen

De hop is een plant van de nazomer. Deze klimmer en woekeraar kun je in het voorjaar en in de zomer ook wel zien, maar in de maanden augustus en september valt de hop op door de geelgroene hopbellen die je in houtwallen en houtsingels aantreft. Een prachtig gezicht ! Van al die slierten hopbellen onder je kussen kun je slaperig worden. Je wordt er in ieder geval rustig en loom van, de juiste stemming om in slaap te vallen. Wel steeds verversen, want de olie die in de hopbellen zit is nogal vluchtig. Een poos geleden, toen de tuinen van A.Vogel nog in Elburg lagen, vertelde een medewerkster tijdens een rondleiding, dat het personeel na het plukken van hopbellen niet direct in de auto mocht stappen. De bedwelmende werking van de hop liet dat niet toe. Surfend op het internet kom je op veel sites tegen wat hier de oorzaak van is : in hopbellen zitten erg veel werkzame stoffen o.a. tegen slapeloosheid. De hop maakt in de hopbellen lupuline aan en dat is de leverancier van al die stoffen. Ze hebben hetzelfde effect als het slaaphormoon melatonine. Van citroenmelisse en valeriaan weten we ook dat ze kunnen zorgen voor een ondersteunend  kalmerend effect als je in slaap wilt komen.

Uitgebloeide hopbellen in november

Bloeien in de nazomer

De hop bloeit. Dat doe ie altijd vrij laat in de zomer. Nee, geen hopbellen, die komen later. Eerst moeten de hop bloeien en pas daarna kunnen de vrouwelijke bloemen uitgroeien tot de overbekende hopbellen. Hoe zit dat eigenlijk met de bloeiwijze van de hop ?

mannelijke bloemen

Mannetje

De stuifmeelkorrels van de mannelijke bloemen worden door de wind verspreid. In grote groen/gele pluimen zie je op een afstand al dat de hop in bloei staat. Honderden bloemetjes zitten in zo’n pluim. Als je ze wat beter gaat bekijken zie je dat ze vijf kroonbladen en vijf meeldraden hebben. Ze bloeien ook niet allemaal tegelijk. In september zul je hier geen hopbellen aantreffen. Het is immers een mannetjeshop.

Vrouwelijk bloemen hop

Vrouwtje

Ook deze bloemen hangen in pluimen aan de hop, maar ze vallen wat minder op. Vaak vind je ze ook wat hoger aan de plant. De bloempjes lijken op bolletjes en zijn ook onopvallend lichtgroen. Uit deze bloemen ontstaan de hopbellen. Bestuiving en bevruchting is niet nodig om uit te groeien tot hopbellen. De bierindustrie gebruikt alleen vrouwelijke hopplanten die niet bestoven zijn. Meer info over de bloei van de hop vind je hier. 

Woekerende snel groeiende stengels van de hop kunnen verstikkend werken

Lianen in de houtwal

In het Reestdal vind je de hop vooral in houtwallen en houtsingels. Een mooi voorbeeld van zo’n plek is het kerkenpad achter de Reestkerk van Oud-Avereest. Daar wandel je langs de enige kruidachtige slingerplant die we in ons land hebben. De snelgroeiende ruwe stengels werken zich als een wurgslang rondom stammen en takken als lianen in een tropisch regenwoud.

Wil je meer weten over deze klimplant ?

Een hop in de tuin. 

Over hop en bier 

De geneeskracht van hop 

Hop is hot 

De hop bloeit

De hop bloeit. Dat doet ie altijd vrij laat in de zomer.  De bloei begint vaak pas in juli. Nee, geen hopbellen, die komen nog later. Eerst moeten de mannelijke bloemen stuifmeel produceren. De pollen worden door de wind verspreid. Insecten zijn niet zo geïnteresseerd in de bloemen van de hop. Na de bestuiving en bevruchting kunnen de vrouwelijke bloemen uitgroeien tot de overbekende hopbellen. Hoe zit dat eigenlijk met de bloeiwijze van de hop ?

De hop is een erg goede klimplant

Eenslachtig en tweehuizig

De bloemen van de hop zijn mannelijk of vrouwelijk. De mannelijke bloemen hebben alleen meeldraden, de vrouwelijke een stamper. Veel bloemen hebben zowel mannelijke als vrouwelijke organen (tweeslachtig) maar dat geldt dus niet voor de bloemen van de hop. Die zijn eenslachtig. Je hebt mannelijke hoppen en vrouwelijke hoppen. De hopmannen hangen vol met geel/groene pluimen van honderden bloemetjes. De hopvrouwen bloeien wat minder opvallend, maar ook op deze plant komen erg veel bloemetjes voor, vaak wat hoger aan de plant. De hop is een tweehuizige plant, omdat de mannelijke en vrouwelijk bloemen op verschillende planten voorkomen. Tweehuizig komt veel vaker voor. De hulst is dat bijvoorbeeld ook. Er komen alleen rode bessen aan vrouwelijke hulsten. Het is mogelijk dat je tijdens een wandeling erg veel hop ziet groeien en dat dit allemaal mannetjes  zijn. Dan kun je lang zoeken naar hopbellen!  Andersom kan ook. Wil je straks hopbellen plukken, dan moet je op zoek naar vrouwtjes hoppen. De hopbel groeit namelijk uit de vrouwelijke bloem.

De bloemen van de mannetjes hop

Mannelijke bloemen

De stuifmeelkorrels van de mannelijke bloemen worden door de wind verspreid. In grote groen/gele pluimen zie je op een afstand al dat de hop in bloei staat. Honderden bloemetjes zitten in zo’n pluim. Elke bloem heeft een eigen steeltje. Als je ze wat beter gaat bekijken zie je dat ze vijf kroonbladen en vijf meeldraden hebben. Ze bloeien ook niet allemaal tegelijk.

vrouwelijke bloem van de hop

Vrouwelijke bloemen

Ook deze bloemen hangen in pluimen aan de hop, maar ze vallen wat minder op. Vaak vind je ze ook wat hoger aan de plant. De bloemetjes lijken op bolletjes en zijn ook onopvallend lichtgroen. Net als bij de hopmannen is de bloeiwijze pluimvormig. Het vruchtbeginsel is bovenstandig. De stamper heeft stempels die duidelijk zichtbaar uitsteken. Deze stempels vangen de stuifmeelkorrels  op. Dan moet er natuurlijk wel ergens een mannetjeshop in de buurt staan. Op de schutbladen zitten twee gele, geurende klieren en ze groeien na de bloei sterk uit en zijn dan doorschijnend bleekgroen  Dat worden de  hopbellen. Als de rijpe bellen uiteenvallen kunnen de schutbladeren de zaden op de wind verspreiden. Bestuiving en bevruchting is niet nodig om uit te groeien tot hopbellen. De bierindustrie gebruikt alleen vrouwelijke hopplanten die niet bestoven zijn.

De hop is één van de waardplanten van de gehakkelde aurelia

Ecologie 

Veel planten zijn echte insectentrekkers, maar van de hop kun je dat niet zeggen. De bloemen zijn voor zweefvliegen, bijen en vlinders niet aantrekkelijk. Arm aan nectar en stuifmeel. Als waardplant kan de hop wel een rol vervullen in het leven van de rupsen van vlinders, zoals de gehakkelde aurelia, hoewel deze mooi vlinder vooral eitjes legt op grote brandnetels. Er is één (nacht)vlinder met de hop in de naam. Dat is de hopwortelboorder. Op de website van de Vlinderstichting staat een overzicht van vlinders die (soms) de hop gebruiken als waardplant.

Bloeiende bolderik tussen het graan

Update 27 juni  2025

Bolderik ? Veel mensen kennen deze plant niet. Is ook niet vreemd, want de bolderik staat in Nederland op de Rode Lijst en dat zegt genoeg.  Officieel is de bolderik een zeldzame plant. In zijn natuurlijke biotoop, de graanakker, is de plant vrijwel verdwenen toen de graanboeren overgingen op `geschoond` zaaigoed. Het laatst was deze akkerbloem nog te vinden in zuidelijk Limburg.  Door zaaizaadselectie verdween een opvallende plant uit de graanakkers. Of toch niet ?

De bolderik is viltig behaard

Comeback 

De laatste jaren is de bolderik namelijk bezig met een comeback. Weliswaar wat gekunsteld, maar toch. Spontaan zal de bolderik, net als zijn maatjes korenbloem en klaproos, veel moeite hebben om in de graanakker voor wat kleur te zorgen. We kunnen deze akkerkruiden echter wel een handje helpen. In akkerranden en natuurakkers ( vaak in beheer van natuurorganisaties) worden bloemenmengsels gezaaid die o.a. zaden van de bolderik bevatten. Er zijn steeds meer websites waar je tegen een redelijke vergoeding een zakje bolderikzaden kunt kopen. Zo krijgen we deze mooie opvallende bloemen terug in de akker. Tijdens een wandeling door het Reestdal kom je natuurakkers en akkerranden tegen met daarin bloeiende bolderik. De meeste bloemrijke akkerranden vind je in de omgeving van Oud-Avereest. Langs het fietspad van de Meppelerweg bijvoorbeeld, of tijdens een wandeling over de es van Den Westerhuis.

Bolderik in de winterrogge

Bloemen van diep roze tot paarsrood 

De bolderik is een prachtige plant om te zien. Je herkent hem aan de onvertakte, rechtopstaande bloeistengel en smalle bladeren met een spitse top.  De stengel is viltig behaard en kan soms wel een lengte hebben van één meter. En dan natuurlijk daar bovenop die prachtige lila bloem ! Beter gezegd van  diep roze tot paarsrood. Erg mooi is de kelk. De lange spitse kelkblaadjes steken een heel eind buiten de bloem uit. De bloemen wordt bezocht door dagvlinders en andere insecten. Bloeitijd juni/juli. In sommige delen van ons land wordt de plant ook korenroosje genoemd.

Minpuntje

Maar zoals wel vaker het geval is… schoonheid kan verraderlijk zijn. De bolderik heeft de naam giftig te zijn. Niet zozeer de bloem, dan wel de zaden. Bij het oogsten van de graankorrels gingen  vroeger de zaadjes van de akkerbloemen mee. Ook die van de bolderik. Dat leverde narigheid op :  meelvergiftiging , een probleem dat we tegenwoordig niet meer kennen. Het graan werd/wordt geschoond , vaak door chemische bestrijding.

Zaden oogsten gaat makkelijk bij de bolderik

Zelf zaad winnen.

Veel leuker dan kopen is het zelf oogsten van bolderikzaden. Dat is helemaal niet moeilijk. Als de plant is uitgebloeid vallen de bruine doosvruchten op. Als je die voorzichtig open peutert zie je de zwarte ronde zaadjes al zitten. Je schudt ze er makkelijk uit. Na de oogst heb je twee mogelijkheden. Je zaait ze op een geschikte plek in de nazomer/vroege herfst of na de winter in het voorjaar.  Allebei kan natuurlijk ook. Zaaien in het najaar betekent een vroege bloei in het jaar daar op. Bolderik heeft een korte kiemkracht, de kleine plantjes die in het najaar zijn opgekomen zijn winterhard.

Kies voor inheemse en biologische zaadmengsels

In veel winkels liggen ze: zakjes met bijenbloemen. Erg geschikt voor een overhoekje in de (groente)tuin. Het zaaigoed levert ook vaak een mooi kleurrijk resultaat op. Vaak zitten in die mengsels zaden die niet afkomstig zijn van onze inheemse flora en/of behandeld zijn met chemische stoffen.  Dat levert voor insecten een probleem op. Ze kennen de plant niet ze kunnen er niets mee, of het gif tast hun hormoonhuishouding aan. De beste mengsels zijn samengesteld uit zaden van biologisch geteelde inheemse wilde planten, afkomstig uit onze eigen flora waar insecten al eeuwen lang een relatie mee hebben. De Vlinderstichting waarschuwt voortdurend voor  ‘çarnavalsmengsels’ en komt met het advies om te kiezen voor inheemse flora.

Teelt van inheemse kruiden bij Cruydthoeck

Op haar website besteedt ook het biologische bedrijf Cruydthoeck hier aandacht aan. In sommige “verkeerde’ mengsels komt de Oosterse bolderik voor. Deze herken je door kelkbladen die niet buiten de kroonbladen uitsteken en door zwarte punten op de kroonbladen. De kleur is blauw.

Betrouwbare mengsels met inheemse akkerplanten koop je o.a. bij :

Cruydthoeck

De Bolster