Op laarzen door de kletsnatte Vledders

Begin september 2023  trok ecoloog Jacob van der Weele ( Landschap Overijssel) met iets meer dan 20 leden van natuurwerkgroep de Reest  de natte graslanden van de Vedders en Leijer hooilanden in. Dat werd een bijzondere rondleiding door nieuwe natte natuur. Ik mocht er bij zijn. Het gebied is niet toegankelijk, je mag er alleen onder begeleiding in. In de ruim twee uur durende excursie vertelde Jacob over de geschiedenis van het gebied, over de werkzaamheden tijdens het natuurherstel, de opmerkelijke ontwikkeling van flora en fauna en over de belangrijke rol die het grondwater in het terrein speelt. Hieronder het verslag van zijn enthousiaste verhaal.

Jacob heeft veel te vertellen

Wat LO betreft maakt dit gebied onderdeel uit van het Reestdal. In 2021 is dit voormalig landbouwgebied door waterschap WDOD en Landschap Overijssel getransformeerd tot een nat moeras. De kans op het slagen van natuurherstel is in dit gebied groot. De Vledders en Leijer hooilanden zijn van oudsher twee gebieden. In de Middeleeuwen al werd het ene (westkant) beheerd en bewerkt  vanuit Staphorst, het andere ( oostkant)  stond vooral onder invloed van  IJhorst. Twee verschillende werelden, zeker wat religie betreft. Ieder gebied had zijn eigen historie en verkaveling.

Natte kom

Het gebied is helemaal omsloten door zandduinen. Deze zijn ontstaan in het holoceen, na de laatste ijstijd toen enorme hoeveelheden zand door winden zijn verplaatst. Als een soort

Kaartje WDOD uit 2018

hoefijzer wordt dit gebied door meer dan twee meter hoge dekzandruggen omsloten. Zo ontstond hier een soort natte kom, een moeras met de ontwikkeling van veen. Rond 3000 v. Christus werd het klimaat warmer en ging de ontwikkeling van venen steeds sneller. Hier in de kern van dit gebied is vroeger het meeste veen gevormd. Er ligt zeker nu nog zo’n anderhalve meter veen in de ondergrond. Lopend naar de randen van het terrein kom je op het zand, maar als je het gebied in loopt ga je merken dat de grond een beetje mee gaat veren. Dan weet je dat je op het veen zit. Dat veen heeft erg bepaald welke vegetatie hier ging groeien, zeker toen de invloed van de mens nog niet zo groot was.

Greppeltjes

Rond 1300 hadden de boeren door dat je hier goed hooi vandaan kon halen. Door de aanwezigheid van grondwater gaf het hooi extra mineralen en daar bleek het vee dol op te zijn. Je kon hier een keer per jaar, met een beetje geluk twee keer per jaar hooien. Rond 1350 is de Streitenvaart gegraven, waarschijnlijk toen niet meer dan een klein slootje. Haaks op de vaart werden kleine greppeltjes gegraven en werd het water naar de Reest afgevoerd. We zien dit gebied als een zijdal van het Reestdal, maar echt onderdeel van het beekdal is het niet, al is het hydrologische gezien wel verbonden met de Reest. In de vroege Middeleeuwen was het hier kletsnat. Een veenmoeras was het met allerlei zeggensoorten en het moet rijk aan vogels geweest zijn. In de loop van de honderden jaren is het gebied steeds verder ontwikkeld. Talloze greppeltjes werden gegraven. Omdat het beheer niet veel veranderde zijn die patronen uit rond de 15^e  eeuw nog steeds te zien en dat is best uniek.

Vledders en Leijer hooianden rond 1900 omgeven door veen en bos

Intensieve landbouw

Na de tweede wereldoorlog was het  credo “Nooit meer honger” Veel land werd geschikt gemaakt voor grootschalige landbouw. Dat gebeurde hier ook. Begin jaren ’60 werd de Streitenvaart verbreed en verdiept en zijn veel sloten verder uitgegraven. Net als het Westerhuizingerveld werden de Vledders en de Leijer Hooilanden ingericht voor de landbouw. Dat trok heel lang veel soorten weidevogels, zoals de grutto, wulp, tureluur en

Intensief gebruik van grasland: bemesten en vaak maaien

kievit. Maar de graslanden werden steeds intensiever beheerd. Het land werd met gier bemest, de grondwaterstand werd verlaagd, het veen droogde uit, ging verteren en er kwamen voedingsstoffen vrij. Grassen gingen daar heel hard op groeien en de langzaam groeiende bloeiende planten verdwenen uit het landschap. De graslanden konden veel vaker worden gemaaid dan vroeger. Het gevolg voor de natuur laat zich raden. De soortenrijke vegetatie en weidevogels verdwenen. Vanaf de jaren ’60 gingen de natuurwaarden alleen nog maar achteruit. Op een paar plekjes was de situatie nog natuurlijk zoals vroeger, de rest van de Vledders en Leijer Hooilanden bestond uit intensief gebruikt cultuurlandschap.

In 2021 was de puzzel klaar.

Langzaam wordt puzzel groter

Het hele gebied heeft een oppervlakte van 180 ha. De bosranden vormen de grens van het gebied. Midden jaren ’70 kwam  de overheid tot de conclusie dat we in Nederland de natuur beter moeten beschermen. Natuurbeleidsplannen waren er toen niet of nauwelijks. Steeds vaker werden hier stukjes grond aangekocht als kleine puzzelstukjes die ooit moesten zorgen voor één geheel. Vooral vanaf de jaren’90 kwam er steeds meer land beschikbaar. Rond 2000 gebeurde dat met een boerderij  met 60 ha grond. Vanuit de provincie wilde men van deze landbouwgronden natuur maken. De aankoop was een belangrijke stap, maar liefst een derde van de totale oppervlakte van het gebied. De puzzel werd steeds completer. Deze ontwikkeling ging door en op een zeker moment was 80% van het gebied natuurgrond. Tijdens de landinrichting Staphorst ( vanaf 2015) ) kwamen de laatste hectares vrij voor natuurontwikkeling.

Op veel plekken is het er kletsnat

Andere waterhuishouding

Toen was het moment daar om wat met de waterhuishouding te doen. Samen met het waterschap WDOD en de provincie is Landschap Overijssel gaan kijken welke mogelijkheden er waren om de verdroging en vermesting van de bodem tegen te gaan. Het gebied bleek inderdaad veel te droog. In de wintermaanden kon het nog best nat zijn, maar in het grootste deel van het jaar voerden al die greppeltjes en de Streitenvaart veel te veel water af. Wat nu ? Alle watergangen dempen en van het gebied een groot moeras maken en kijken wat er gebeurt ? Dat was het waterschap te gortig, dat zou voor overlast gaan zorgen, dus dat kon niet. Toen zijn we een paar stapjes terug gegaan. De kleine slootjes en greppeltjes hebben we minder diep gemaakt of gedempt en de Streitenvaart die centraal door het gebied loopt hebben we minder diep gemaakt, zo ongeveer het niveau van voor 1960. We hopen nu dat het hier veel natter wordt en de achteruitgang van het veen wordt gestopt, dat vogels en planten weer gebruik kunnen maken van het grondwater.

Kieviten houden van plas dras en kwamen weer terug

Niet alleen de kieviten komen terug

Dat water neemt onderweg naar boven voor planten belangrijke mineralen mee en dat levert een bijzondere flora op. We hebben op een aantal plaatsen de voedselrijke bodem afgeplagd. Als een soort kaasschaaf hebben we de verzuurde en verdroogde bodemlaag er afgehaald. Je houdt dan een bodem over waar nog zaden in zitten en het grondwater kan zijn werk doen. In 2021 is 55 ha van dit gebied geplagd en er is zo’n drie en halve kilometer

De wulp voelt zich thuis in De Vledders

aan sloten en greppels verondiept of gedempt. Dat leidde in de winter tot kletsnatte omstandigheden. Richting het voorjaar wordt het dan wat droger. Voordat we dit terrein gingen inrichten zijn er vogeltellingen gedaan. Dat leverde drie paar kieviten en een paartje watersnip op, geen wulpen, geen tureluurs, geen grutto’s. Dit jaar telden we 25 paar kieviten en 5 broedparen watersnip. Grutto’s gaan we hier niet meer krijgen. Dit jaar broedden er twee paartje wulpen. De populaties die hier ooit waren zien we niet meer terug, maar er komen wel andere soorten voor terug. We hebben hier al broedverdachte kraanvogels gehad. Van broeden kwam het niet, maar we verwachten dat binnen een jaar of vijf wel.

Geen verstoring

Het bijzonder van dit gebied is dat de flora en fauna rust en ruimte krijgt. Het is niet toegankelijk. Er lopen geen wandelpaden doorheen en die komen er ook niet. Wij willen zelf ook als Landschap Overijssel minimaal in dit gebied zijn. In het broedseizoen komt

Reewild voelt zich veilig in de rust en ruimte van de hooilanden

hier vrijwel niemand. In het voorjaar zie je vanaf de weg dat het hier vol met reeën staat. ( 33 geteld dit jaar) en je kunt aan het gedrag zien, dat ze niet worden verstoord. Veel ooievaars zien we hier ook, de wilde zwaan is tot laat in het seizoen gebleven, de kleine plevier profiteert van het langzaam opdrogende plassen, veel vogels op trek doen dit gebied aan. De visotter komt hier voor, allemaal voorbeelden van een toename van natuurwaarden. We denken er wel aan om aan de rand van het gebied een slingerpad aan te leggen om er voor te zorgen, dat je als wandelaar een soort verbinding met het gebied krijgt. Een uitkijktoren of vogelkijkhut gaan we ook niet neerzetten. De afstand tussen de rand en de natte kom is te groot.

Kwel

Het grondwater (kwel) dat hier naar boven komt stroomt ondergronds vanuit Drenthe onder de Reest door en wordt door leemlagen gedwongen om naar boven af te stromen. Er komt ook water vanaf de Witte Bergen en vanaf boswachterij Staphorst. Dat is lokaal grondwater. Het diepe grondwater uit Drenthe is heel rijk aan ijzer en andere mineralen.

IJzerrijk kwelwater komt naar de oppervlakte

Dat zorgt er voor dat je hier in de sloten dat bruine (ijzerrijke) water krijgt. Het olieachtige laagje op het water is een bacterie die op het ijzer in het grondwater groeit. Het ijzer bindt fosfaat dat in de bodem zit. Als dit gebeurt gaat dit ten koste van groeistoffen voor het gewas. Er zijn dan minder mineralen beschikbaar om te groeien. Stikstof en fosfaat zijn de belangrijkste bouwstenen voor gewassen, dus als deze stoffen worden vastgelegd door ijzer, dan heeft de boer een probleem. Hier is dat juist erg gunstig, want de grassen groeien niet goed en krijgen andere planten, de specialisten, de kans om harder te groeien en de concurrentie met grassen aan te gaan. Op plekken waar de bodem open is zit nog maar weinig fosfaat in de grond. Soorten als echte koekoeksbloem, maar ook orchidee soorten kunnen dan profiteren. Dus hier mogen we in de toekomst bloemrijke graslanden verwachten. De rest van het kwelwater is zacht en mineraalarm. Deze combinatie zorgt er voor dat de Vedders en Leijer hooilanden een unieke waterhuishouding heeft. In de komende jaren zouden hier best eens hele bijzondere vegetaties kunnen ontstaan. In natte jaren spuit het grondwater hier als het ware de bodem uit. Na een aantal droge jaren hebben we het water dit jaar goed vast kunnen houden. Op veel plekken is het nu behoorlijk nat.

Plaggen en maaien 

Zo’n kwart van het gebied is geplagd. De bemeste bovenlaag werd verwijderd, net als het door koeien platgetrapte grasland. In combinatie met de stijging van het grondwaterpeil zie je dan dingen gebeuren. Op veel plekken krijg je eerst pitrus. De eerste jaren verdwijnt die pitrus niet, maar na verloop van tijd zal de dominantie van de plant afnemen en komen andere soorten er voor terug. Denk aan moerasrolklaver, echte koekoeksbloem, waterkruiskruid en dotterbloem. Soortenrijke vegetaties gaan ontstaan. Elk jaar wordt de

Het maaisel wordt afgevoerd zodat de bodem verschraalt. ( foto niet gemaakt in de Vledders of Leijer hooilanden)

vegetatie gemaaid. We maaien ( op brede rupsbanden) met de messenbalk en niet met de klepelmaaier. Je neemt in de nazomer natuurlijk ook wel nog bloeiende planten mee, maar 80% van de zaden zijn in deze tijd van het jaar al verspreid. We kijken wel kritisch naar plekken waar niet gemaaid mag of kan worden Het maaisel wordt afgevoerd. Een deel wordt door boeren gebruikt als organische bemesting op de maisakker. Als je het allemaal laat liggen verteert het en krijg je weer allemaal voedingsstoffen in de bodem. We willen de bodem verschralen. Opvallend is de aanwezigheid van veel insecten in het terrein. Dat trekt weer veel zwaluwen aan of tapuiten op trek.

Moerasbastaardwederik als pionier van trilveen

Vorige week liep ik met Eddy Weeda ( schrijver Ecologische Flora) door het gebied. Die was heel enthousiast, net als Piet Bremer ( ecoloog provincie Overijssel). We vonden op heel veel plekken de moerasbasterdwederik. Dat is vaak de eerste soort die je terugkrijgt

Het gebied is nu al rijk aan zeggensoorten

als trilveen zich gaat ontwikkelen. Je hebt hier dus omstandigheden die je kunt vergelijken met die in De Wieden. Dat betekent dat we kunnen verwachten dat zich hier veen gaat vormen, zeker als we groei van veenmossen krijgen wat op een aantal plekken al gebeurt. Draadzegge, ronde zegge, draadrus allemaal planten die laten zien dat hier kansen liggen voor de groei van trilveen. De kale jonkers die hier staan voelen zich meer thuis op de wat hogere zandkoppen. Elke soort, elke plant zoekt zijn eigen plekje in het landschap. Door de verschillen in reliëf in dit gebied krijg je veel variaties in de vegetatie. Vogels zoals de watersnip profiteren hier ook weer van.

Fauna komt terug

Naast de toename van het aantal broedparen van kievit en watersnip zien we in het half open landschap ook dat andere soorten het gebied aantrekkelijk gaan vinden. Dit jaar broedden hier twee paartjes blauwborst, we zagen geelgors, roodborsttapuit, grauwe klauwier, allemaal soorten die zich in dit deel met struweel op hun plek voelen. Vaak ontwikkelt de flora zich in een natuurontwikkelingsgebied vrij snel, maar de fauna hobbelt daar wat achteraan. Dat kan soms tien jaar duren voordat er zit wat je er verwacht. Bijna drie jaar geleden is het gebied ingericht. De ontwikkeling gaat hier snel. De komende jaren gaat er heel veel aan fauna bij komen, denk hierbij aan vlinders en sprinkhanen. We verwachten bijvoorbeeld ook dat lepelaars en zomertaling hier gaan broeden. En natuurlijk de kraanvogel. Maar het kost tijd.

Moerassprinkhaan

Geen doelen

We hebben geen natuurdoelen voor dit gebied. We maken de omstandigheden voor flora en fauna zo goed mogelijk en zien dan wel hoe het zich allemaal ontwikkelt. We maken er in ieder geval geen proeftuin van. We willen in ieder geval het open karakter van het gebied behouden.

Meer info over De Vledders en de Leijer hooilanden:

Uitzending Vroege Vogels van 12 augustus 2023 over het Reestdal.  Vanaf minuut 22  bezoek aan dit gebied.

Waterschap WDOD : Video over de werkzaamheden. 

Landschap Overijssel vertelt over de waarde van het gebied.

Schaapskudde op Takkenhoogte

Najaar 2022. Takkenhoogte/Meeuwenplas, één van de pareltjes onder de bezittingen van Het Drentse Landschap, ligt er prachtig bij. Voor de gemiddelde wandelaar althans. Een natuurbeheerder of vrijwilliger landschapsbeheer ziet dat  iets anders: de heide staat op een aantal plekken vol met opslag. Veelal berk, maar ook grove den en brem. Dat mag eigenlijk niet. Zonder ingrijpen verandert het terrein in een berkenbos. Ook mooi, maar hier niet.

Vrijwilligers halen opslag uit de heide van Takkenhoogte

Beheer

Heide vraagt om beheer. De grote vijand is de successie, de opeenvolging van vegetaties, van mos- en kruidlaag bos als eindstadium. Het Drentse Landschap is dan ook blij met het werk van twee groepen vrijwilligers ( zoals de werkgroep Rabbingerveld) die op de hei van Takkenhoogte heel wat uren spitten, zagen en knippen om de expansiedrift van al die zaailingen van berk en grove den in toom te houden. Maar is het resultaat optimaal ? Nee, verre van dat. Kleine zaailingen, grassen e.d. blijven onopgemerkt en zijn te bewerkelijk om die  allemaal uit de heide te spitten. En die twintig Schotse Hooglanders dan ? Die houden het terrein open, eten grassen, kruiden, bladeren, maar de berken laten ze staan. Voor het fijnere werk zijn andere stoottroepen nodig: schapen bijvoorbeeld !

Border Collie heeft alles onder controle

Kleine kudde op proef : herder Roy vertelt ……

In de zomer van 2022  startte op Takkenhoogte een interessante project . Een ingehuurde gescheperde kudde ( kudde met herder en honden) die aan moet tonen of drukbegrazing effect heeft op een vegetatie die je niet wilt hebben. Drukbegrazing ? Wat is dat ? Hoe werkt dat ? Om antwoorden op deze vragen zocht ik voordat de proefperiode eindigde ( begin november) herder Roy Terpstra op. Roy is met z’n vader eigenaar van het bedrijf Terpstra Sheep&Dog uit Beilen.

Herder Roy

Wat doen jullie zoal?

 “We hebben schapen die we verhuren aan Natuurmonumenten, Het Drentse Landschap, Staatsbosbeheer, gemeentes, eigenlijk iedereen die een gebied begraasd wil hebben.”

Je werkt met Border Collies.

 “ Ik neem ze altijd alle vier mee, maar dit werk is met één of twee honden ook heel erg goed te doen. Ik loop hier nu met honderd schapen. Zo’n kudde is met de honden heel goed te sturen, dus kunnen we zelf bepalen wat ze weghalen en wat niet.”

Je hoort ook vaak als het over heide beheer gaat, dat je met schapen aan drukbegrazing kunt doen. Wat is dat precies ?

“Dat je schapen opsluit en er niet mee aan de wandel gaat. De kudde sluit je dan op in een flexibel raster en je dwingt ze dan om ook het minder lekkere spul te eten. Dat werkt heel goed. Wij werken met Schoonebekers. Die hebben geen horens zoals Drentse heideschapen en komen niet in het net vast te zitten als ze in het raster rond lopen. ”

Drukbegrazing: veel schapen binnen een raster tijdelijk op een klein oppervlak

Maar als je op die manier op Takkenhoogte aan het werk wilt gaan, dan ben je nog wel even bezig.

“Ja, dat klopt, dan heb  ik hier veel meer schapen nodig en een langere begrazingsperiode. Dit is dan ook een experiment, een pilot om te zien wat  de resultaten zijn van deze vorm van beheer. In ieder geval kun je in de gebieden die ik aangepakt heb heel goed zien dat dit werkt. ’s Nachts gaan de schapen in een flexibelraster ( staat stroom op) van rode netten. Die gebruiken we al jarenlang, maar door de komst van de wolf moesten we de netten aanpassen en  hoger maken in de hoop dat ie er niet zo snel overheen springt “

Zelfs prikkende hulstblaadjes vinden ze lekker

Jij kunt nooit een liefhebber van wolven zijn.

 “Dat is nogal dubbelzinnig, want ik ben ook een natuurmens. Ik vind het een prachtig dier, maar ik vind  niet dat ie hier in Nederland hoort, zeker door de schade die ze aanrichten. Ik heb zelf vorig jaar in de winterperiode al twintig schapen verloren. Die stonden bij boeren in het weiland in de buurt van het Drents Friese Wold.”

Je hebt hier honderd schapen lopen, maar hebben jullie er meer ?

“Samen met mijn vader hebben we tussen de zes-en zevenhonderd schapen. We hebben nu drie kuddes lopen, eentje in Emmen, eentje in Zwolle en hier dan op Takkenhoogte “

Herder relaxend op een stoeltje, hond in het zonnetje en de kudde graast. Alles onder controle !

Nog even over beheer door begrazing door schapen. Is dit nu de oplossing om de heide vrij te houden van opslag zodat het gebied niet verandert in bos ?

 “Algemene begrazing in combinatie met drukbegrazing, dat is naar mijn idee een goede vorm van beheer om de heide open te houden. Eigenlijk hebben we in Nederland geen echte natuur meer. We creëren vaak natuur die we willen zien. Veel heidevelden zijn in de laatste jaren weer aangelegd,  dit terrein op Takkenhoogte ook. Het was vroeger heide, toen landbouwgrond en nu weer heide. Als we het willen behouden, moeten we het onderhouden.” Ondertussen doen de schapen onder een grote eik zich te goed aan een bed vol gevallen eikels. Dit jaar is een mastjaar, het barst overal van de vruchten en zaden. Maar van baas Roy moeten ze er weg. Een paar fluitsignalen en de drie Border Collies komen in actie. In een mum van tijd loopt de kudde weer op de plek waar ze moeten zijn. Roy:” In deze tijd van het jaar willen de schapen het liefst alleen maar onder eikenbomen staan. Eikels, daar zijn ze gek op. Het is soms best lastig om ze eronder weg te houden.”

Vervolg in 2023

Het Drentse Landschap kan gerust zijn. Ik zie de schapen ook knabbelen aan jonge berken, aan grasjes, aan struikheide, zelf een hulst met die nare stekelige vette blaadjes staat op het schapenmenu. Inmiddels is bekend dat het project wordt voortgezet. Roy komt volgend jaar terug en gaat met 200 schapenbekjes de heide van Takkenhoogte op een aantal plekken flink opschonen. Weer een kudde op Takkenhoogte ! Daar zullen veel wandelaars van genieten. Vooral ook omdat er vier prachtige Border Collies en een leuke, vriendelijke herder bij lopen. Succes Roy!

Schaapskuddes zijn bij wandelaars populair.

Vogelaar Henri Timmer komt al jaren op Takkenhoogte

Op een paar kilometer (loop)afstand van infocentrum De Wheem in Oud-Avereest beheert Het Drentse Landschap de unieke natuur van Meeuwenveen/Takkenhoogte, Wildenberg, het Nolderveld en Rabbinge. Veel (natte) heide, maar ook bosjes, braamstruwelen, water, moeras, rietkragen en oude bomen. Niet voor niets zegt de organisatie dat de uitgezette wandelroute door dit gebied een van hun mooiste routes is. Vroeger was het allemaal

Struweel van braam en brem

woeste grond, levensgevaarlijk nat veenmoeras, waar je alleen kwam als je daar een heel goede reden voor had. Het Drentse Landschap doet veel moeite om deze reservaten zoveel mogelijk te verbinden. Ga staan op de uitkijkbult van Takkenhoogte en je zult zien, dat dit al aardig is gelukt. Vrijwilligers binnen het Drentse Landschap volgen de vogelstand al jaren op de voet. Ze zijn niet de enigen.

Takkenhoogte/Meeuwenveen/Wildenberg wordt ook regelmatig bezocht door

Torenvalk. Foto Henri Timmer

enthousiaste vogelaars, die het leuk vinden om hun waarnemingen met anderen te delen. Eén van hen is Henri Timmer uit Balkbrug. Misschien is Henri wel de meest ervaren waarnemer, want vanaf de ontwikkeling van het reservaat Takkenhoogte, eind jaren’90, loopt Henri hier al met zijn kijker en aantekenboekje rond. Inmiddels staat de teller op iets meer dan 160 (!) soorten. Ik spreek Henri op de rand tussen het Meeuwenveen en Takkenhoogte. We hebben vanaf die plek een schitterend uitzicht op de hei.

Henri, we zitten hier op Takkenhoogte, een vogelrijk gebied , wat is het bijzondere van Takkenhoogte ?

Boompieper. Foto HenriTimmer

‘Dat is de grote verscheidenheid in biotopen. Hier voor ons zie je water, heide, er staan bomen en struiken, maar ook kale vlaktes. Voor iedere vogel is er wel wat. De kneu bijvoorbeeld voelt zicht thuis in  de open vlakte, maar de merel zie je daar niet, die houdt meer van bomen. Boven het water en de heide vliegen veel insecten en daar komen de zwaluwen op af, je ziet ze hier veel. Hier komen ook veel libellen voor, dus zie je hier ook de boomvalk vliegen. Veel verschillende biotopen betekent ook veel verschillende vogels.’

Het kwartaalblad van Het Drentse Landschap nummer 95 (september 2017) besteedde een artikel over ‘ Vogels van de Reest’. In het totale gebied van 300 ha komen jaarlijks rond de 70 soorten tot broeden, waaronder acht Rode lijstsoorten. De transitie van mais- en aardappelland naar (nieuwe) natuur blijkt hier dus erg succesvol.

Henri noteert alle waarnemingen

Je kunt je het nauwelijks voorstellen, maar dit was nog niet zo lang geleden boerenland. Blijkbaar kun je in korte tijd een vogelparadijs creëren.

‘Ja, zo rond 2000 is hier zo’n 60 centimeter bemeste grond weggehaald. Toen was hier erg veel zand en modder. Je zag hier toen allerlei steltlopers, maar toen alles begroeid raakte verdwenen die ook weer. Zo zie je, dat als een biotoop verandert bepaald vogels verdwijnen, maar andere juist komen. Ik kwam  hier al naar vogels kijken toen de machines nog bezig waren om het gebied in te richten. Je zag hier toen de kleine plevier. Die zie je hier nu niet meer. Ik vind het wel mooi als een gebied voortdurend verandert. Mensen moeten niet te veel ingrijpen, laat de natuur maar haar gang gaan. Ik kom hier nu zo’n twintig jaar en op mijn vaste rondje

Koekoek. Foto Henri Timmer

Takkenhoogte/Meeuwenveen, Wildenberg en Spookmeertje heb ik tot nu iets meer dan 160 soorten gezien. Ik zie dat als één gebied. Je komt erg veel verschillende soorten landschappen tegen. Al mijn gegevens zet ik op waarneming.nl Ik vind het zelf erg leuk om een lijstje van waargenomen vogels bij te houden. Op een aantal websites kun je mijn waarnemingen ook wel vinden.’

Met welke vogels heb je wat ? Ik kan me voorstellen dat je ook soorten hebt, waar je elke keer weer enthousiast van wordt.

 ‘Ja, die zijn er wel. De ijsvogel bijvoorbeeld, die heb ik al heel vaak gezien, maar dat blijft

Klapekster in de winter. Foto Henri Timmer

mooi. En dan het steenuiltje natuurlijk. Ik ben coördinator van een steenuilenwerkgroep en controleer kasten en ring de jongen. Ik heb hier wel eens een goudvink op een besneeuwde tak gezien. In de winterzon. Dat vergeet je nooit weer. We zitten nu op deze plek te praten, maar op de achtergrond hoor je de koekoek en de wielewaal. Er ook vliegt hier ook van alles voorbij, kneutje, grasmus, geelgors.’

Je merkt tegenwoordig wel, dat het kijken naar vogels en vogelfotografie een beetje door de massa wordt opgepakt. Kun je mij uitleggen wat het mooie aan vogels kijken is ?

‘Het gaat niet alleen om de vogels, maar ook om de natuur. Bij mij in de buurt weet iedereen wel dat ik vogelaar ben. Ze vragen me steeds vaker als ze een vogel hebben gezien die ze niet kennen. Ik vind het leuk om mijn hobby met mensen te delen en ze enthousiast te maken voor vogels. Een mooi voorbeeld was mijn ontdekking afgelopen winter van een Humes bladkoning, bijna 50 meter van mijn huis. Toen zijn er meer dan 140 vogelaars uit alle delen van Nederland naar Balkbrug gekomen. Dan praat je met mensen die je van de website waarneming.nl alleen van naam kent. Daar komt dan een gezicht bij. Mooi om ervaringen en vogelnieuwtjes uit te wisselen, leuke gesprekken gehad. Ik vond het prachtig ! Allemaal mensen met dezelfde passie.’

Dit deel van het Reestdal is een prachtig gebied om naar vogels te kijken,

Kramsvogel. Foto Henri Timmer.

maar kom je ook op andere ‘hotspots’? Heb je favoriete plekken?

‘Ik ga vaak naar het Lauwersmeer. Daar probeer je dan steeds nieuwe plekken te ontdekken. Het Zuidlaardermeer is ook zo’n gebied. De Vreugderijkerwaard bij Zwolle, het Staphorsterveld , prachtige vogelrijke gebieden. De nieuwe bypass van de IJssel bij Kampen is ook schitterend mooi. Het is allemaal natte natuur. Daar zie je vogels die wij hier niet hebben. Al die soorten steltlopertjes en eendensoorten, die kom je in onze regio niet tegen. Het landschap verandert voortdurend. Een gebied bijvoorbeeld dat gegraven is voor waterberging trekt in het begin heel veel steltlopers. Maar dan komt het riet en dan verdwijnen ze weer en komen er andere vogels voor terug. Vogels veranderen met het landschap mee. Die dynamiek is erg mooi om te zien.’

Vaak zie je vogelaars sjouwen, volgehangen met zware, lange telekanonnen, allemaal op zoek naar die ene opname, of gewoon lekker genietend van het buitenzijn met het idee ‘ik zie wel wat er op mijn pad komt ‘. Zeulend met apparatuur zul je Henri niet tegenkomen. De bescheiden camera die hij bij zich heeft verdwijnt in het niet bij die van vele anderen, maar dat wil niet zeggen dat de foto’s, die hij maakt niet mooi zijn. De vogelfoto’s bij dit artikel zijn van Henri’s hand en dat zegt genoeg. Misschien is hij wel wat te bescheiden…..

Graspieper. Foto Henri Timmer

Je noteert altijd je waarnemingen, maar je maakt ook vaak foto’s.

‘Ik ben geen fotograaf, maar ik heb wel een lichtgewicht camera waar ik heel erg blij mee ben. Ik maak altijd toevalstreffers. Ik ga niet met zo’n zware telelens heel lang op een bepaalde plek zitten, ik fotografeer wat ik voor de lens krijg. Ik heb niet alle soorten die ik gezien heb ook gefotografeerd, maar in de loop van de jaren heb ik toch al een behoorlijk verzameling opgebouwd.’

Roodborsttapuit. Foto Henri Timmer.

Wat is het leuke aan vogels ? Dat ze kunnen vliegen ?

‘Ook. Maar ze kunnen erg mooi zingen en hebben vaak prachtige kleuren. Dat geluid van zo’n koekoek  en de wielewaal, dat is toch geweldig om te horen ? En dat ze in het voorjaar terug komen. Elk jaar weer. Hoe meer ik van vogels kom te weten, hoe nieuwsgieriger ik word. Neem nou zo’n koekoeksjong. Komt helemaal alleen uit een nest en moet ook in z’n eentje naar Afrika vliegen. Of die oeverzwaluwen in de wand hier op Takkenhoogte. Elk jaar komen ze  terug. Die kleine details vind ik prachtig.’

Bloeiende heide op Takkenhoogte

Toekomst is veelbelovend

Er zijn vogels die meer doen dan alleen maar vliegen en voedsel zoeken. Die hebben namelijk een boodschap. Ze hebben wat te vertellen. Hun aanwezigheid zegt namelijk iets over de kwaliteit van het gebied. Over de variatie in het landschap bijvoorbeeld, of over de grootte van de biodiversiteit. Neem de grauwe klauwier of de boomvalk. Beide vogels voelen zich in dit deel van het Reestdal thuis. Dat zegt veel. Het zijn kieskeurige vogels die niet met minder genoegen nemen. De lat ligt hoog .Het voedselaanbod moet gevarieerd of hoog zijn, het landschap moet precies passen bij hun wensen. Vogels als rode wouw, tapuit, paapje, blauwe kiekendief en klapekster worden regelmatig korte of langere tijd gezien. Het toont de grote schoonheid en rijkdom op deze Drentse flanken van het Reestdal aan. De natuur zal zich hier blijven ontwikkelen. Vogelsoorten zullen komen en ze zullen gaan. Vogelaars als Henri zullen zich in dit unieke landschap blijven verbazen en verwonderen. En zij niet alleen.

Op de website heidehuisje.nl vind je een lijst van alle soorten die Henri en andere vogelaars in de afgelopen jaren op Takkenhoogte hebben gezien.

https://www.heidehuisje.nl/waarnemingen-vanaf-het-erf/

Koolmees in het net

Judith haalt een koolmees uit het net. Voorzichtig belandt het vogeltje in een linnen zakje. Hij ( of is het een zij ?) blijkt geringd. Judith leest het nummer af en ik mag het nummer noteren. Mocht je denken dat bij de koolmees het mannetje en het vrouwtje niet van elkaar te onderscheiden zijn, dan heb je het mis. Judith : ´Het mannetje heeft zwart over zijn

Vleugelveren geven info over leeftijd

hele gele buik en bij het vrouwtje stopt het zwart ter hoogte van de poten. Als je goed oplet kun je het ook makkelijk zien. De zwarte strook is bij het vrouwtje ook smaller. Koolmezen kunnen vrij oud worden, de oudste gemeten koolmees was veertien jaar, maar de meeste mezen worden niet eens een jaar .Ik ben op bezoek bij vogelringstation De Smidse. Locatie : Vuile Riete, bovenloop van het Reestdal. Als het station in bedrijf is staat een aantal mistnetten in de tuin en zit Judith Schmidt binnen klaar om vastgevlogen vogels zo voorzichtig mogelijk uit het net te halen. De gevangen vogel wordt dan in een linnen zakje gedaan en meegenomen naar binnen voor onderzoek.

Onderzoek

Bij elke gevangen vogel wordt gekeken naar het vetgehalte. Dat gebeurt door de veren op de buik weg te blazen. Is de huid rood, dan is er geen vet aanwezig. Is de kleur van de huid geel dan wel. Gewogen worden de vogels ook. Ze gaan dan even op de kop in een soort dwangbuisje op de weegschaal. Wegvliegen is zo onmogelijk. Wat overigens opvalt is de rust waarin alles gebeurt. Het is net alsof de vogel weet dat Judith veel ervaring met deze ingrepen heeft en dat er niets kan gebeuren. De koolmees weegt 17 gram. Ook naar de

Even het buisje in om te worden gewogen

leeftijd van de vogel wordt gekeken. Daar komt veel kennis en ervaring bij aan te aan te pas. Opmerkelijk is ook hoe simpel Judith de vogels vastpakt. Zoals nu een geelgors. Het lijkt wel alsof hier een bepaald techniek wordt gebruikt. ‘Dat noemen we de ringersgreep. Als je hem bij zijn pootje pakt gaat ie fladderen. De kop zit tussen de vingers en de vleugels liggen in de hand. Zo blijft de vogel rustig.’ Zo’n geelgors heel dichtbij, voor een vogelaar is dat fascinerend. Een geelgors zingend in de top van een boom op een afstand van 20 meter is al geweldig, maar dit is wel heel apart. We kijken naar de snavel. Toch niet zo stevig als je misschien bij een gors zou verwachten. Een dikke kegelsnavel heeft ie niet. ‘De ondersnavel bij de geelgors is breder dan de bovensnavel. Toch kan ie heel goed zaden eten. Met het grootste gemak maakt hij maiskorrels kapot. Geelgorzen zijn hele rustige vogels. Als ze ontsnappen duiken ze weg, ze verstoppen zich. We hebben er al eens in de krantenbak teruggevonden. Daar hebben we heel lang naar gezocht’. Deze geelgors is al een keer geringd. Een terugvangst heet dat. Ik mag het nummer noteren. Dan kijken eens goed naar de kop. Mannetjes hebben meer geel op de kop. Judith kijkt naar de vleugelveren en ziet dat het hier gaat  om een jonge vogel van vorig jaar. Voor een buitenstaander lijkt dat bepaling van de leeftijd een lastige klus, waarbij veel kennis en ervaring nodig is. Rui, kleur, vorm en lengte van veren zijn belangrijke bronnen voor leeftijdsbepaling. Maar niet alleen de veren.

Prachtige vogel, die geelgors

Hoe kom je aan die kennis ?

‘Zorgen dat je goede vogelboeken hebt. Daar haal je bijvoorbeeld alle vinkachtigen uit. Die hebben dezelfde kenmerken waar je op moet letten. Bij de mezen net zo. Door veel te oefenen leer je van heel veel vogels waar je naar moet kijken. Zo leer je dat je een roodborst in de bek moet kijken om achter de leeftijd te komen. Bij karekieten is dat ook het geval. Bepaald kleuren aan de bek vertellen iets over de leeftijd. Als je bepaalde soorten vaak in de handen hebt, dan weet je het op een bepaald moment wel’.  

Voorzichtig haalt Judith de vogel uit het net

Hoe lang bestaat ringstation De Smidse ?

‘Ik ben een keer op bezoek geweest in een vogelringstation bij Hasselt. Dat vond ik heel interessant en leuk om te zien wat daar gebeurde. Het leek me erg boeiend om dat vangen en ringen van vogels ook te leren. In 2011 ben ik met mijn opleiding begonnen in De Kooi bij Henk Luten. Mijn eerste vogel die ikzelf ving was een tjiftjaf in 2012.  In 2013 examen heb in de Scherenwelle bij Joop van Ardenne examen gedaan. In 2013 ben ik gestart met mijn eigen VRS. In dat zelfde jaar ben ik thuis begonnen met het CES project. CES staat voor Constant Effort Site. Dit betekent dat je vogels vangt met een constante en zelfde netopstelling, dat de locatie gedurende een aantal jaren niet verandert. Het project loopt in achttien landen. In Nederland doen 48 locaties mee en VRS De Smidse is het enige station in Drenthe. Ik heb ook een aantal jaren geringd op het station Schiermonnikoog en daar veel ervaring opgedaan. Erg veel soorten vogels in de handen gehad. Vooral rietvogels. En goudhaantjes ! Op elk station vang je weer andere vogels. Niet iedereen mag zo maar een ringstation beginnen. Daar moet je dus een vergunning voor hebben.’

Draaihals ( foto Teo Schmidt)

Bijzondere vangsten

Je zou haast denken, dat een ringstation in de Vuile Riete een saaie plek moet zijn in vergelijking met een toplocatie als Schiermonnikoog. Vergis je niet ! Ook Judith krijgt de mooiste soorten in haar netten. Vandaag misschien even niet, op deze morgen hangen vier soorten in het net, namelijk koolmees, pimpelmees, groenling en geelgors. In de periode 2013-2019 werden er rond de 50 (!) soorten gevangen en geringd. Meer dan 7800 vogels ! Echtgenoot Teo staat meestal paraat om een nieuwe soort op de foto vast te leggen. Bijzondere vangsten genoeg : appelvink, goudvink, kleine barmsijs, ijsvogel en het absolute hoogtepunt tot nu toe in de geschiedenis van De Smidse : een draaihals ! De meest gevangen vogel is de koolmees. Meer dan 2300 keer moest Judith deze meesjes voorzichtig uit het net halen. Opgemerkt moet worden, dat er koolmezen bij zijn, die meerdere malen gevangen zijn. Bij andere vogels komt dit ook voor. Allemaal vogels met een kort geheugen ? Of heeft Judith in de vogelwereld een eigen fanclub ? Of zal het toch dat net zijn, bijna onzichtbaar opgehangen in een tuin waar het zo goed toeven is. Voor dat je weet hang je immers weer.

Geelgors in de ringersgreep,krijgt ring.

Wat maakt de locatie van jouw ringstation zo bijzonder ?

‘De ligging. We zitten hier op de Vuile Riete op een kruispunt van groen. Bosjes en singels, precies dat landschap waar vogels verblijven. Ze verplaatsen zich ook via die groene doorgangen. Verder hebben we onze tuin vogelvriendelijk ingericht. Struiken, water, ruige hoekjes, vogels voelen zich er thuis en vinden er ook voedsel. Ik plaats meerdere netten in de tuin. Ze worden mistnetten genoemd, ze zijn erg fijnmazig, vogels zien ze niet en vliegen er in. Als ze vast komen te zitten haal ik ze er heel voorzichtig uit. Ik heb ooit op een dag 107 vogels in de netten gehad. Dat was wel heel bijzonder. En een blauwe reiger. Ook bijzonder, maar daar had ik Teo bij nodig om hem weer uit het net te halen.’

Kijken naar het vetgehalte op de buik

Doe je dit omdat je het een leuke hobby is, of is dit ook zinvol werk ?

‘Natuurlijk vind ik het erg leuk om te doen, maar het is vooral zinvol. Alle gegevens van al die vogelringstations komen terecht in een grote database bij het Vogeltrekstation. Zo komen we steeds meer te weten over al die trekvogels die naar Afrika trekken. Met een heleboel soorten gaat het niet goed. Het wordt voor trekvogels steeds moeilijker om droge gebieden te overbruggen. De achteruitgang van de insecten komt daar dan nog bij.’

Wat kunnen we hier in ons land doen om het landschap voor vogels aantrekkelijker te maken ?

‘Het aangeharkte en nette landschap is voor vogels niet aantrekkelijk. De bermen worden te vaak gemaaid, we halen zogenaamd voor de verkeersveiligheid ook nog eens struiken tussen bomen weg, er zijn bijna geen verruigde overhoekjes meer. Houtsingels verdwijnen, noem maar op. We moeten hiermee ophouden en het landschap weer herstellen. Het zal ook gunstig voor de insecten zijn.’

Ringstations in Nederland

Als mensen meer willen weten over jouw ringstation, kunnen ze dan ergens terecht.

‘Op de website www.trektellen.nl worden voortdurende vogeltellingen en geringde vogels gemeld. Op een kaartje van Nederland zie je bijvoorbeeld waar alle Vogel Ring Stations liggen. De gegevens van mijn station vind je er ook.’

Vogel Trek Station De Smidse

Met Jacob van der Weele, ecoloog bij Landschap mag ik De Vledders in. Bof ik even !

Kale jonkers in hooiland

Wat zijn kenmerken van dit gebied ?

´De Vledders en Leyer Hooianden is een zijdal van het Reestdal. Het is een komvormige laagte tussen dekzandruggen waar in het verleden hoogveen heeft gelegen. Dit veen is drooggelegd, er is dekzand ingewaaid en nu is het eigenlijk een droge kom tussen hoge ruggen van dekzand. Er ligt nog steeds een vrij dik veenpakket onder deze graslanden. En dat is interessant, net als de overgangen naar die ruggen die om de Vledders heen liggen. Aan de oostkant ligt het Carstenbos, je ziet ook de bossen van de boswachterij Staphorst liggen. Die overgangen met verschillen van zo’n meter, anderhalve meter maken van dit gebied een soort kommetje, dat gevoed wordt met grondwater vanuit die randen.´

Nieuwe natte natuur in De Vledders

Landschap Overijssel heeft grote plannen met dit gebied. Wat gaat er allemaal gebeuren ?

´We kunnen hier dingen doen met de waterhuishouding die heel erg positief zullen zijn voor flora en fauna. Het gebied gaat natter worden, het wordt een soort doorstroommoeras. We willen het grondwater meer omhoog hebben, zodat de vegetatie gevoed wordt door grondwater en minder door regenwater. Het water moet wel afstromen, ook al zetten we de grondwaterkraan aan. Het water wordt, net als nu, afgevoerd door de Streitenvaart. Deze voert het water af naar de Reest. We gaan wel dingen veranderen. We gaan kijken of het gemaaltje verderop moet blijven. Misschien moeten we het vervangen door een stuw. De Streitenvaart gaan we ook ondieper maken, want de watergang ligt veel te diep in het landschap. Een van de doelstellingen is ook het gebied te gebruiken voor waterberging als dat nodig is. We kunnen hier dan bij extreme neerslag een hele grote plas water kwijt.

Als we om ons heen kijken zien we een soort verruigd agrarisch landschap. Niet gemaaid hooiland met kale jonkers, we horen allerlei vogels om ons heen. Verruigde natuur zie je bijna nergens meer in het Reestdal.

´Dat klopt. Dit soort landschap levert hele mooie natuurwaarden op.´ Jacob wijst naar een stukje rietland. ´Dit is geen petgat, maar een rootgat. Dat is een plek waar vlas in het water werd gelegd om het te bewerken. Voordat je vlas kunt gebruiken moet je dit gewas eerst nog een poosje laten roten of rotten om zodoende de vezels vrij te maken. Nu is deze

Poel is onderdeel van landgoed

plek helemaal dichtgegroeid met riet en wilgenbos en ook dat levert weer boeiende natuur op. Geelgors, gekraagde roodstaart, specht, blauwborst, roodborsttapuit, ze zitten hier. Verderop in het gebied hebben bijvoorbeeld twee paartjes watersnip gebroed. Als je hier riet gaat maaien en andere stukken juist laat staan krijg je veel meer variatie in vogelsoorten.´

Is de hele Vledders in beheer van Landschap Overijssel ?

´Nee, een deel van het gebied is in particulier bezit. Deze poel bijvoorbeeld is onderdeel van een landgoed. Hier is zelfs al een otter gezien. Dit is natuurlijk ook wel een ideaal biotoop. Er is veel rust, water om naar voedsel te zoeken en riet om in te schuilen. De Vedders / Leyer Hooilanden is 200 hectare groot. Ongeveer 20 hectare is vrij nat. Als dat meer wordt gaan we hier een geschikt biotoop voor otters krijgen. En niet alleen voor de otter, maar voor een heleboel andere dieren. Dan gaan we hier ook de zilveren maan zien. Landschap Overijssel heeft ongeveer 140 hectare in eigendom en beheer. Ik schat dat het landgoed ongeveer 25 hectare groot is en her en der liggen er ook stukken land die nog in agrarisch beheer zijn. Als straks de ruilverkaveling Staphorst is afgerond gaan de percelen vanuit landbouw naar natuur. Voor de percelen die vrijkomen en geschikt zijn is Landschap Overijssel de eerste gegadigde om ze te kopen.´

Wordt dit gebied een pareltje onder de bezittingen van Landschap Overijssel ?We lopen hier door een prachtig gebied waar straks alleen mensen die in de natuur-bescherming werken van kunnen genieten. Of mag iedereen er straks rondstruinen ?

Greppels gaan minder kwelwater afvoeren als ze ondieper zijn gemaakt.

´We zijn op zoek naar een goede balans. We gunnen iedereen een mooie wandeling door een mooi gebied, maar we willen de natuurwaarden ook geen geweld aandoen. Dat is best lastig. We hebben hier goed over nagedacht en veel mensen gesproken. Wat zou je hier nu kunnen en willen. Veel mensen horen we zeggen “ Je moet het gebied niet helemaal open gooien. Maak er geen natuurpark van. Laat het ook vooral een plek zijn waar rust heerst.” Los van alle planten dieren is rust een grote kwaliteit van dit gebied. Wat wij als organisatie graag willen is voor belangstellenden een paar keer per jaar een excursie te organiseren om in het gebied mooie plekjes te bekijken. We gaan aan de randen van het gebied uitzichtpunten realiseren. En we denken ook aan een struinpaadje. Je kijkt dus straks vanaf de randen de Vledders en Leyer Hooilanden in en als je graag meer van het gebied wilt zien kun je met een gids het terrein in. We moeten het ook samen met de buurt doen. We zitten tegen de rand van IJhorst aan en ik kan me voorstellen dat er mensen uit het dorp nieuwsgierig zijn en straks het gebied een keer in willen.´

Jacob van der Weele is ecoloog bij Landschap Overijssel

Wat opvalt is de grote hoeveelheid slootjes in het terrein.

´Hoewel het hele gebied momenteel erg droog is, zien we toch in deze sloot water staan. Je ziet op het water dat bekend olieachtige filmpje. Het is dus kwel. Dat vliesje wordt veroorzaakt door ijzer bacteriën in het grondwater. Dit water is rijk aan mineralen en dat levert voor de plantenwereld in dit gebied erg veel kansen op. We willen dit kwelwater, dat nu nog veel te diep ligt, in de wortelzone van de planten zien te krijgen. We gaan dan heel andere soorten krijgen. In plaats van witbolgrasland met hier en daar een pitrus ga je dan veel meer diversiteit krijgen. Dan komen de zeggensoorten terug, de dotterbloem, moerasspirea en allerlei kruiden. Nu wordt het kwelwater via de sloten en greppels afgevoerd. Je ziet dat de slootjes erg dicht bij elkaar liggen. Het moet hier dus erg nat geweest zijn. Als we deze sloten en greppels gaan verondiepen of dicht gooien gaat het water vanzelf omhoog komen. Het komt dan veertig, vijftig centimeter omhoog. Het water wordt dan afgevoerd over het maaiveld en dat is precies wat we willen. Zo ontstaat dan het doorstroommoeras waar ik het eerder over had. Dat kun je niet zo maar doen. Samen met het waterschap hebben we gekeken naar wat er gebeurt als je al deze sloten en greppels gaat aanpassen. Het uitgangspunt is altijd geweest het mag geen nadelige effecten hebben voor de omgeving.´

Bloemrijke slootrand

Simpel gezegd: als het grondwater in dit gebied omhoog gaat, gaan er wat flora en fauna betreft hele mooie dingen gebeuren.

´Dat klopt, maar zover zijn we nog niet. Als je hier gaat graven kom je veen tegen. Dat veen is al een poosje bezig om uit te drogen en in te klinken. Tijdens dit proces komen er heel veel voedingsstoffen vrij en daar profiteren vooral de grassen van.´

Kwelwater

Dat zie je bijna overal in het Reestdal

´Precies. Veel snelgroeiende grassen die al die kruiden verdringen. Je ziet in veel gras-en hooilanden een hele eentonige vegetatie. Door het natter maken ga je de afbraak van veen tegen en is het mogelijk dat er zelfs weer nieuw veen gaat groeien. Het mooie van dit gebied is dat er hoogteverschillen zijn. Dat zorgt voor veel variatie. Plekken waar straks kwelwater blijft staan of tijdelijk. Of helemaal niet. Of andere plekken met vooral regenwater. Die verschillen zijn voor ons heel interessant.´

Je had het over de term doorstroommoeras. Welke maatregelen moet je nemen om dat hier voor elkaar te krijgen ?

´We staan hier in een grasland met veel pollen en met een lage natuurwaarde. Zo’n 250 meter van ons vandaan stroomt de Streitenvaart. We gaan van dit grasland een heel dun laagje afhalen, hierbij moet je denken aan een soort kaasschaaf, zodat het langzaam als een hele flauwe helling gaat aflopen naar het centrale deel richting de Streitenvaart. Zo krijg je een langzaam afstromend maaiveld met af en toe wat zandkopjes, zodat je ook weer mooie overgangen krijgt van nat naar droog. Het grasland is dan ook beter te maaien dan nu. Je krijgt hier straks een hooiland dat veel vochtiger is. Laten we hopen

Komen de weidevogels weer terug ?

dat de weidevogels zich hier weer thuis gaan voelen. De grutto gaan we, denk ik, nietmeer terugkrijgen, maar de kieviten die we net over zagen vliegen zullen het hier leuk gaan vinden, net als de tureluur, de wulp en misschien ook nog de scholekster. Een stukje verder het gebied in is 15 jaar geleden geplagd ( lees: voedselrijke bovenlaag verwijderd) en daar hebben dit jaar twee paartjes watersnippen gebroed. Het afstroommoeras gaat dus het kwelwater heel langzaam afvoeren. De koeien die we daar zien staan ( een kudde Maine Anjou, ook wel bekend als Reestdalrunderen) moeten straks dus gewoon naar grasland dat hoger ligt. Het grondwater ligt nu erg diep. De bodem is ook bezig in te klinken. De veenbodem zakt hier nog steeds. Op het moment dat we hier de waterhuishouding gaan veranderen, kan het weer een beetje als een spons gaan werken. Het bovenste deel van de bodem wordt dan ook natter.´

De Reestdalrunderen hebben in de Vledders een prima leven

We staan hier voor een behoorlijke sloot…

´Ja, dat is de Streitenvaart, die stroomt van zuid naar noord centraal door het gebied. Deze watergang ligt heel diep in het landschap, zeker een meter dieper dan het grasland waar we hier staan. Het water in De Vledders en Leyer Hooilanden wordt versneld afgevoerd naar de Reest. In de afgelopen jaren is de vaart breder en dieper geworden, met name in de tijd van de grote ruilverkavelingen van de jaren ’70. Nu is het een diepe ontwaterende sloot. We laten de Streitenvaart in onze plannen gewoon liggen. Naast een

De Streitenvaart voert water af naar de Reest

waterhuishoudende functie heeft het water ook een cultuur historische waarde. De vaart staat al op hele oude kaarten van rond 1800, maar waarschijnlijk ligt ie er al honderden jaren al zal het water toen niet zo diep en breed geweest zijn. Vroeger wisten ze ook al heel goed hoe je natte gronden geschikt moest maken voor agrarisch gebruik. Het rechtlijnige van de vaart blijft in tact, maar we gaan hem wel veel minder diep maken. Verderop wordt het gemaaltje vervangen door een stuwtje.´

Wat verder in het gebied ziet de vegetatie er opvallend anders uit. Niet zo hoog als de andere graslanden en de bodem is ook natter. Jacob vertelt met trots dat hier drie soorten orchideeën hebben gebloeid en dat er parnassia is waargenomen.

Het hooiland hier is geplagd. Staat dit symbolisch voor de Vledders in de komende jaren ?

´Vijftien jaar geleden is dit hooiland, als een soort experiment, geplagd om te kijken hoe het zich zou gaan ontwikkelen. Je ziet hier veel wilgenopslag, dat hadden we kunnen voorkomen door het in de eerste jaren intensief te beheren tot de nieuwe vegetatiemat

Moerasspirea

gesloten was. Dat is niet gebeurd, maar daar hebben we van geleerd. Als je goed tussen de wilgen kijkt zie je al gauw andere vlinders, andere planten. Het is hier geel van de moerasrolklaver, we ruiken de watermunt, overal zie je holpijp staan, het geeft aan dat de omstandigheden hier heel anders zijn. De vegetatie is hier veel soortenrijker dan de droge graslanden die je hiernaast ziet. In dit stuk staan bijvoorbeeld drie soorten orchideeën, verderop hoor je een kleine karekiet zingen. Dit komt in de buurt van de natuur die we voor ogen hebben. We zien hier, dat als je gaat plaggen, het hier veel mooier gaat worden. Maar hier hebben we het water nog niet in het maaiveld staan. Dus als het grondwater hier nog meer omhoog komt gaan we hier nog veel meer spectaculaire ontwikkelingenmeemaken.´ 

Plannen worden nu werkelijkheid. Start in 2021. 

Klik hier voor de projectkaart

Maine Anjous gedijen goed in De Vledders

André Woertink is veehouder in Balkbrug. Zijn bedrijf heet Reestdalrund. Ligboxenstallen en melkrobots heeft hij niet, want André houdt vleeskoeien. Zijn koeien lopen het grootste deel van het jaar buiten in de natuur, voornamelijk in terreinen van natuurorganisaties, zoals Landschap Overijssel en Natuurmonumenten.  De runderen zijn oorspronkelijk van Franse makelij. Rustige

Mooie relatie tussen boer en zijn vee

koeien met een zachte uitstraling: Maine Anjou heet het ras. André heeft een bijzondere band met zijn vee. We zoeken drie kuddes op in de uitgestrekte hooilanden van De Vledders. Met de terreinwagen hobbelen we de ruige graslanden in. Het duurt niet lang of we worden besnuffeld en nieuwsgierig bekeken door prachtige stevige roodbonte koeien. Wat opvalt is de aanwezigheid van veel kalveren en een indrukwekkende stier. Toch krijg je nooit het idee, dat je moet uitkijken. De runderen maken een wat lome relaxte indruk. André is gek op zijn koeien, hij straalt het ook uit. Als hij tussen zijn koeien staat beginnen zijn ogen te glimmen. Je ziet hem genieten. Niet alleen van het vee, ook van de prachtige omgeving waarin deze koeien mogen grazen.

Even controleren of alles goed gaat

Wat zijn dit voor koeien?

“Dit zijn de Maine Anjous. Koeien met bijzondere eigenschappen en een hoog rendement. Ze kunnen groot worden van gras en zijn daardoor heel geschikt om in natuurgebieden te grazen. De koe krijgt een kalf dat acht maanden bij de moeder kan zuigen. De moeder kan dan weer opnieuw een kalf krijgen. Deze koeien zijn heel super in de omgang. Misschien is dit wel het makkelijkste vleesras dat er is. Als je ze liefde geeft, krijg je liefde terug. Het zijn lieve brave dieren en dat zie je aan het eind van het verhaal ook weer terug in de kwaliteit van het vlees.” Een wel heel brutale koe ziet de auto als speelgoed. “Ga nou met die poten van mijn auto af, Lummel ! “Vroeger is dit ras in Frankrijk gebruikt als dubbeldoelkoe, dus voor de melk en het vlees. In Nederland gebeurde dit ook met de  Maas-Rijn-IJsselvee koeien. Die zijn ook roodbont, maar iets witter van kleur. De laatste jaren wordt de Maine Anjou in Frankrijk vooral ingezet voor het vlees. Een leuke eigenschap van het Maine Anjou vlees is dat het doorregen vet heeft, dat zie je ook bij Hereford en Black Angus koeien. Door het vlees lopen heel veel kleine vetadertjes. Hierdoor krijgt het vlees een sappige structuur. Doordat de dieren buiten lopen en alleen maar grassen eten en geen granen, bevat het vlees omega 3. Als je koeien granen laat eten krijg je omega 6. Het vet van de omega 3 koeien is zachter en geler. Het is vele malen smakelijker dat wit vet”

Waarom kies je hiervoor, je kunt toch ook melkveehouder zijn met een

Kalveren blijven bij de moeder

ligboxenstal en een paar honderd koeien ?

“Twintig jaar terug hebben we bewust gekozen voor duurzaamheid. De eerste tien jaar waren niet zo makkelijk, want je liep steeds tegen een muur, maar de laatste tien jaar zie je de consument steeds kritischer worden over de kwaliteit van het voedsel. Wacht even, ik moet even ingrijpen. “Ga eens met je kop uit die auto ! Dat mag niet !” Het is ook geen gezicht: een grote stier met zijn kop door het zijraam van de auto .

“We hebben gekozen om op biologische basis te gaan werken. Ik heb geen gevoel bij de intensieve veehouderij. Wat dierenwelzijn betreft niet, er is geen weidegang. Deze manier van werken met koeien geeft me wel een goed gevoel.”

Kruidenrijke graslanden

Deze koeien lopen hier in de vrije natuur, die zijn heel wat beter af dan heel veel soortgenoten.

“Jazeker, we werken met een koe per hectare. Ze blijven van april tot december lekker buiten. Deze koeien lopen in terrein waar geen kunstmest en bestrijdingsmiddelen worden gebruikt, ze krijgen lekker veel ruimte en als je goed naar het land kijkt, er is hier genoeg te eten. Veel gras met allerlei kruiden er tussen. In het voorjaar is het hier geel van de paarden- en boterbloemen. Je gelooft het of niet, maar hier dartelen de kieviten nog door de lucht. Zelfs de grutto voelt zich in dit terrein thuis”

 Ben jij eigenaar van deze graslanden ?

Hooilanden langs de Reest

“Nee, we pachten op dit moment zo’n 140 hectare van Landschap Overijssel, we hebben ook nog runderen lopen op bezittingen van andere natuurorganisaties ( in Drenthe)en we hebben zelf natuurlijk ook land. Sinds kort hebben we ons bedrijf uitgebreid met een  boerderij aan De Stapel. Samen met Landschap Overijssel voeren we een soort kringloopbeheer. Van de akker met graan van Landschap Overijssel krijgen wij het stro voor onze potstallen. De mest uit onze stallen komt weer terecht op de akker van Landschap Overijssel.  Van Landschap Overijssel pachten we ook hooilanden langs de Reest.”

We staan hier in De Vledders, is het hier niet erg nat?

“Het is drassig, het is hier veengrond. Vroeger was dit een zijdal van de Reest. Door het dempen van een sloot zal het waterpeil nog wel wat omhoog gaan. Zolang er genoeg gras staat kunnen de koeien hier blijven. De koeien houden het terrein open, je ziet hier het aantal weidevogels toenemen, die zijn nergens meer behalve hier. De graspieper voelt zich hier erg thuis, net als de kievit ,de wulp ,de grutto. Alles zit hier.”

Grutto's houden van kruidenrijke graslanden

Je krijgt hier dus weidevogels, omdat je op een ouderwetse manier koeien houdt?

“Ja, je krijgt een bepaalde structuur en voeding in de bodem en niet te lang gras. De koeienvlaaien trekken heel veel insecten. Weidevogels krijg je terug door koeien in te

koeienvla trekt insecten aan

zetten. In dit gebied kun je niet zomaar koeien laten lopen, het ras moet wel in het landschap passen. De Maine Anjou is van alle vleesrassen heel geschikt voor dit soort terreinen als  De Vledders, maar dat geldt niet voor alle koeien. Dit zijn ook vleeskoeien en geen melkkoeien. Melkvee vergt weer een heel ander beheer.”

Jouw koeien mogen hun kalf bij zich houden.Welke gedachte zit daar achter ?

“Het is beter voor het kalf, het is beter voor de koe, je hebt een familieband, ze worden er allemaal blij van. Je krijgt meer dierwelzijn, dat vind ik belangrijk. Als het kalf zeven, acht maanden is kan ie zich zelf redden.”

Hoe ziet de vleesketen van jouw bedrijf eruit, hier zien we een prachtige koe in het weiland staan, maar op een dag ligt het dier in de vitrine van de slager. Wat zit daar tussen?

“Het dier komt bij ons van de boerderij af. We doen zelf het transport naar de dichtstbijzijnde slager. Die zit in Hardenberg. We houden de afstand zo kort mogelijk, dat is diervriendelijker het geeft meer rust aan het dier. Hierdoor krijg je vlees van een betere kwaliteit. Het dier wordt netjes met rust geslacht. Het vlees wordt dan verkocht door slagers die het vlees dan ophalen of het wordt verkocht op internet. Het vlees kun je bijvoorbeeld kopen bij De Woeste Grond , Slagerij de Feijter , Kroko Multipunt in IJhorst Het wordt verkocht als Reestdalrund.”

Andre houdt van zijn Maine Anjous

 Waarom moet ik vlees bij jou kopen en niet in de supermarkt ?

“Onze koeien kun je zien lopen, je weet hoe ze hebben geleefd. Ze lopen in de vrije natuur. Ze zijn diervriendelijk gehouden. Veel supermarkten verkopen vlees uit het buitenland. Veel voor weinig ingekocht. Er zitten hormonen en medicatie in. Men gaat vooral voor de marge. Ik ga voor kwaliteit. Het vlees dat we produceren heeft het beter leefkeurmerk met twee sterren. Biologisch vlees heeft drie sterren. Vlees zonder medicijnen, hormonen, gegroeid op land zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Met veel dierenwelzijn.”

Maar dan is jouw vlees toch biologisch ?

“Ja, want deze runderen lopen bijna het hele jaar buiten. Biologische runderen mogen binnen gehouden worden mits ze uitloop hebben. Dus mijn runderen hebben het naar mijn idee beter. Ik heb er nog geen Skal certificaat op zitten. Je moet zo’n certificaat aanvragen. Hiervoor moet het veevoer ook allemaal biologisch geteeld zijn. Zoals de maïs en het krachtvoer bijvoorbeeld.”

 Is jullie mais biologisch ?

“Voor de mais gebruiken we organische mest en geen gewasbeschermingsmiddelen. We ploegen het land, zodat je minder onkruid hebt. Zo hoef je niet te spuiten. Het hooi uit de hooilanden langs de Reest is ook biologisch.”

 Op jouw kleding staat het logo van jouw bedrijf “Reestdalrund” ,maar wat heb jij met het Reestdal ?  

“Ik geniet hier van de mooie natuur in een prachtig landschap. Leuk vind ik ook de Reest als scheidingslijn tussen Drenthe en Overijssel, het hooien, het werken met deze koeien en natuurlijk de rust. Het is prachtig als je die beesten zo in dat mooie land ziet grazen. Ik kies hier ook heel bewust voor. Ik wil dat mijn koeien het goed hebben.”

 Voor jou is een koe niet alleen maar een dier dat een product levert.

“Nee, ik heb een speciale band met een koe, beschouw ze als vriendjes en dat geven ze dan ook weer terug. Als je goed bent voor deze koeien zijn ze ook erg lief en rustig voor jou. Als dierenliefhebber kan ik erg van mijn koeien genieten. De Maine Anjou is ook een hele vriendelijke lieve koe. Ze hebben een wat slaperige blik in de ogen. Er lopen ook wel andere veerassen in de vrije natuur, maar die hebben de ogen allemaal wijd open en zijn vaak erg schuw. Denk maar aan de Schotse Hooglanders, de Galloways e.d. De Limousins hebben dat ook. Let er maar eens op. Nee, geef mij maar de Maine Anjou, een prachtige koe om mee om te gaan ! “ 

Nog een paar  links:

- Een Belgische site met leuke info over het ras Maine Anjou

- Over het keurmerk Beter Leven

- Over de vetzuren omega 3 en omega 6 

 Wat kun je vertellen van de waterhuishouding van de Reest?

Vroeger had de Reest een heel groot stroomgebied. Al het landbouwwater moest ook door de Reest worden afgevoerd. De ellende is,dat de Reest altijd onderhouden is als een schouwsloot, dus als een boerensloot. De Reest werd twee keer per jaar schoongemaakt. De troep werd op de kanten gelegd en niet opgeruimd. Dat was ook te kostbaar. Schoonmaken heeft niets met natuurwaarden te maken, alleen met waterafvoer. De waterplanten en de oevervegetatie kregen nooit een kans. De Reest is wel een heel duur riviertje, de kosten moeten we als ingelanden wel met z’n allen betalen. Een aantal jaren geleden is besloten om te stoppen met het maaien. Het voordeel is,dat je die plantenresten niet op de kant hebt liggen waardoor je geen verruiging krijgt, je krijgt meer plantengroei wat de visstand ten goede komt  en er ontstaat een natuurlijke stuwing van het water, omdat het water niet zo snel meer kan doorstromen. Het water blijft langer op de plek waar we het willen houden. Op een proeftraject van 10 kilometer zijn we dat nu aan het uitproberen. We zijn er acht jaar geleden mee begonnen. Het gaat om een stuk Reest van De Stenen Pijp tot aan De Pieperij. Daar zitten geen agrariërs meer. Het waterschap heeft onderzoek gedaan en er blijken geen nadelen te zijn voor de doorstroming, het heeft geen nadelig effect op het waterpeil. Benedenstrooms had het ook niet veel gevolgen. Er werden wel heel veel kosten bespaard. Als men vindt dat dit een goede manier van beheer is, dan gaat het in andere delen van de Reest ook gebeuren. De Reest wordt nog wel schoongemaakt, maar dat gebeurt nu eens in de vijf jaar. Het maaisel wordt niet opgeruimd. Een paar jaar geleden heeft het Waterschap onderzoek gedaan naar de visstand in de Reest en toen bleek, dat de Reest een van de gezondste wateren in deze omgeving is. Het water van de Reest is gezond.Vergeleken met vroeger is de Reest nu meer een natuurlijke beek, met aan weerszijden de beide provinciale landschappen.

Het beheer, dat Landschap Overijssel in het Reestdal voert is veelzijdig, er zijn verschillende vormen van beheer. Hoe ziet bijvoorbeeld jullie graslandbeheer eruit?

Landschap Overijssel heeft in het Reestdal 600 ha grasland in beheer. Het Reestdal is laag gelegen laagland, veengrond en niet draagkrachtig. Dus geschikt als grasland. Bijna alle graslanden worden als hooiland beheerd. Dat betekent in de zomer één keer of twee keer maaien. We hebben ook een systeem van maaien en nabeweiden, maar dat gebeurt alleen als het kan. In De Vledders zijn we met een klein proefproject bezig. Daar is in het verleden zoveel verrommeld, dichtgeschoven en bemest, dan levert maaien en afvoeren geen resultaat meer op. Daar hebben we op een paar stukken afspraken met de pachter gemaakt over beweiding. Je ziet dan allerlei veranderingen ontstaan, je krijgt weer graspollen,er zitten weer graspiepers in het land, je krijgt een rijker insectenleven en je ziet vrij snel weer veel meer kruiden opkomen. Beweiden geeft soms nog sneller resultaat dan maaien en afvoeren.

 Het hooi uit het Reestdal had vroeger onder de boeren toch een hele goede naam?

Ja, dat had alles te maken met natuurlijke omstandigheden: kwelwater, overstromingen in de winter, altijd vochtig land, dus het groeide altijd. Het hooi had een prima kwaliteit. Een Reestdalboer had dat hooi in zijn agrarisch systeem ook nodig. Naast zijn hakhoutperceeltjes, zijn akkerbouw en zijn koeien.

Wordt er veel grasland verpacht?

Ja en een deel daarvan maaien wij voor een aantal pachters. Die percelen zijn gewoon te nat, de boer heeft daar niet het materieel voor en daarom maaien we deze kwetsbare landen zelf. Ongeveer 100 ha maaien we zelf. De meeste boeren of pachters maaien hun eigen grasland. Met deze mensen hebben we een contract gesloten. In deze pacht, die steeds één jaar loopt, staat precies in aan welke afspraken ze zich moeten houden. Er zijn maar liefst zo’n 25 regels en voorwaarden waaraan ze zich moeten houden. Belangrijkste is niet bemesten, maaien na 15 juni,bij nabeweiden niet meer dan drie koeien per ha en dan ook nog als de graszode dat toelaat, geen sporen maken in het grasland,enz. Allemaal beheervoorwaarden waar de pachter zich aan moet houden. Van een paar perceeltjes verkopen we zelf het hooi.

Landschap Overijssel doet ook aan akkerbouw.

Ja, we hebben 50 ha akkerland in beheer. Over het algemeen hele kleine akkertjes. Het zijn eeuwigdurende roggeakkers. Er wordt altijd rogge op verbouwd. Vroeger en nu. Een keer in de zes jaar moet er wat anders op geteeld worden. Dan verbouwen we er gras-klaver op. Steeds een cyclus van vijf jaar rogge -een jaar braak. Rogge is niet zo’n moeilijk gewas en het hoort hier ook. Om de drie jaar komt er vaste stalmest overheen. Die mest komt uit de potstal. In de eerste helft van oktober wordt de rogge ingezaaid. In juli,begin augustus wordt deze winterrogge geoogst. Het graan wordt verkocht. We worden heel streng gecontroleerd door SKAL, de ecowaakhond. Wij moeten ons houden aan een aantal hele strikte voorwaarden om voor een eco-keurmerk in aanmerking te komen. Ons graan komt uiteindelijk via een bedrijf in de Flevopolder  bij biologische bakkers terecht. Akkerbouw is trouwens economisch voor ons niet haalbaar, gelukkig krijg je met deze producten nog een paar centen meer. Akkerbouw is hier in het Reestdal cultuurhistorie. We besteden al onze akkerbouw uit aan de loonwerker. Die ploegt en zaait en oogst. De akkertjes zijn allemaal erg bewerkelijk: allemaal bochtjes ,vlak langs bosranden,enz.  Productie is ook niet onze doelstelling. Onze opbrengst per hectare is ook veel lager dan de reguliere landbouw. We doen het voor de akkerflora-en-fauna. Landschappelijk zijn al die kleine essen heel erg fraai. Er zijn plekken waar al eeuwen lang graan verbouwd wordt en daar gaan wij mee door. Pure cultuur historie dus.

En heide vergt ook een bepaald vorm van beheer.

Ja, maar heide hebben we niet zoveel meer. Het meest voorkomende werk is het verwijderen van opslag. Dat doen de vrijwilligers van de natuurwerkgroep. Aan de Nieuwe Dijk gaan we oude heidestruiken maaien. Dan krijg je weer verjonging van heideplanten. Vroeger werd de heide heel intensief gebruikt: maaien,branden en plaggen. Dat doen wij dus niet. We hebben ook geen schaapskudde,wel vrijwilligers. We gaan het maaisel van de heide aan de Nieuwe Dijk verspreiden over het kale nieuwe stuk land aan de Haarweg. Daar ontbreken namelijk de oude zaden van de heide door vroegere vergraving. We hopen, dat op deze manier de heide daar terugkomt. Bij heide hoef je maar een keer in de 25 jaar echt grote maatregelen te nemen. Door het project “Vipera verbindt” wordt de oppervlakte heide sterk uitgebreid, maar we hoeven er de komende jaren niet veel aan te doen. Alleen de opslag moet er uit. De eerste heidestruikjes zie je op een aantal percelen al boven komen.

En al die kleine bosjes, worden die ook op een bepaalde manier beheerd?

We hebben in het Reestdal de hakhoutbossen. Die worden in een cyclus van tien tot vijftien jaar gehakt. Vrijwilligers halen de vogelkers eruit. Het hout wordt op stam verkocht. Op slechte plekken wordt weer eik bijgeplant. De Haardennen zijn ook van ons, daar voeren we “klapstoelbeheer”. Daar doen we niet zoveel aan. Het bos mag zich ontwikkelen tot een natuurbos. Er zit behoorlijk veel dood hout in. Het is inmiddels een bos met een prachtige structuur: jonge ondergroei en een mooie opbouw. Wat we wel doen is dood hout langs de paden weghalen en de paden vrijhouden voor hulpdiensten. En we halen de exoten eruit. Vooral de Amerikaanse vogelkers. We streven naar gemengde inheemse bossen. Dat geldt ook voor het Carstenbos bij IJhorst.Houtwallen hebben we bijna niet in het Reestdal. Houtsingels wel. Houtwallen zijn opgeworpen grondwallen die beplant werden. Meestal met een sloot aan weerszijden van de wal. Je ziet ze wel veel in Twente en in de buurt van Paasloo. Vroeger werden ze gebruikt als erfafscheiding of windkering en men haalde er geriefhout uit. Langs de Schapenstreek vind je nog een houtwal, maar verder zie je ze hier nauwelijks. Wel houtsingels en taludbeplanting op de kleine essen. We passen hier het cyclisch hakhoutbeheer toe. Hagen hebben we ook niet erg veel. We hebben de afgelopen jaren wel op een aantal locatie weer meidoornhagen ingeplant, o.a. om het biotoop van de boomkikker te verbeteren.

 Zijn er nog interessante ontwikkelingen op het gebied van flora en fauna?

In de benedenstroom bij Meppel doen de kievitsbloemen het goed. Die zijn ooit geherintroduceerd. Vroeger hebben ze in het Reestdal gestaan. Ongeveer 15 jaar geleden is er zaad uitgestrooid en in 2009 zijn er meer dan 50 bloeiende exemplaren geteld. Verder is er tijdens een planteninventarisatie een rietorchis ontdekt. Dat is wel apart, want orchideeën zijn hier nog nooit voorgekomen. Een leuke ontwikkeling, waar we blij mee zijn.

Het Reestdal is niet het enige reservaat dat Hans beheert. Het zijn er nog veel meer:

“Ik heb acht reservaten onder mijn beheer. Het grootste is De Lemelerberg, met zo’n 950 ha. Maar ook Landgoed De Horte, Landgoed Soeslo,Buitenlanden Langenholte  en nog een aantal terreinen rondom Zwolle. Hier in het Reestdal zit ik het langst. Ik heb een veelzijdige baan, ik mag me bemoeien met het dagelijks beheer van die terreinen.Ik stuur de buitendienst  aan,regel allerlei werkplannen,maak overeenkomsten, onderhoud veel contacten met campingeigenaars, waterschappen,vrijwilligers,gemeenten,enz. Ik heb een regelfunctie,dus ook veel vergaderen en alles wat er nog bij komt. Ik kom hierdoor niet zo veel meer in het veld. Daar ben ik niet zo blij mee. Ik denk dat de kwaliteit van dit werk achteruit gaat naarmate je meer achter je bureau zit. Ik ben ook opzichter, ik moet ook controleren of een aannemer zijn werk goed doet, of dat er stiekem ergens gekapt wordt of dat er illegaal vuilnis wordt gestort, maar ja… Tien jaar geleden was dat allemaal anders. 

Wat heb je met het Reestdal?

“Dit gebied is erg mooi om te beheren. Dat vind ik van de Lemelerberg ook, maar de afwisseling van het terrein en de vele contacten die je hier hebt is wel erg boeiend. Het vergt een totaal andere aanpak. De Lemelerberg met meer dan 900 ha bos en heide beheer je anders dan het Reestdal met zijn tientallen pachters en gras-op-stam-kopers. Het is natuurlijk ook een heel langgerekt gebied, je hebt te maken met een afstand van meer dan 30 kilometer. Je hebt hier heel veel natuurtypes, van heide tot beek,van hooiland tot bos. We hebben gebouwen,een bezoekerscentrum, noem maar op. Erg afwisselend allemaal. Het Reestdal is wel een beetje mijn terrein, zo voel ik dat wel”.

 Waaruit bestaan de bezittingen van Landschap Overijssel precies?

“Van de 800 ha die we hier bezitten is 600 ha grasland. Dat is ook wel te verklaren, want botanisch gezien zit daar de meeste natuurwaarde in. Vooral langs de Reest zijn dit landen met veel potentie. We hebben daarnaast alleen al zo’n 50 tot 60 ha hakhoutbosjes, we bezitten kleine bosjes, twee grote bospercelen (Haardennen en Carstensbos), 50 ha akkers ,heideveldjes,wegen,water en erven. (boerderijen)”

 Het Drents Landschap heeft de andere kant van de Reest. ook zo rond de 800 ha reservaatgebieden in bezit aan Werken jullie ook samen?

“De Reest blijft natuurlijk een grens. Twee provincies, twee verschillenden vormen van beleid en twee verschillende provinciale landschappen. In grote lijnen is het hooilandbeheer hetzelfde, we hebben wel hetzelfde doel namelijk het ontwikkelen van de vegetatie. Dus maaibeheer toepassen, niet bemesten, grassen en kruiden eerst laten uitbloeien,enz. Maar er zijn wel verschillen. Je kunt bijvoorbeeld verschillende maaidata aanhouden. Wij maaien op verschillende data: 15 juni,1 juli of 10 augustus en we hebben een paar perceeltjes die we heel laat in het seizoen maaien. Het Drents Landschap heeft nogal wat grasland dat pas half augustus gemaaid wordt.”

 Er is nog een derde organisatie die een rol speelt in het Reestdal, dat is het waterschap, dat zit er letterlijk precies tussen in.

“Het Waterschap heeft verschillende belangen,ze moeten de belangen van de natuurbeschermingsorganisaties in acht nemen,maar ook die van de boeren en niemand wil een volgelopen kelder. Het Waterschap kijkt ook naar wegen en gebouwen. Het Waterschap moet voortdurend afwegingen maken .Het is een uitvoerende instantie, net als Landschap Overijssel. Wij voeren uit wat de overheid bepaalt. De overheid zegt tegen ons “Dit is aangewezen als natuurgebied, hier heb je een pot met geld, ga het maar beheren”. Dat moeten we wel verantwoorden natuurlijk. Bij het waterschap werkt dat ook zo. Dat is best lastig, want wij zeggen “Het waterpeil in de Reest moet omhoog”. Er zitten ook boeren in het Reestdal en die zeggen “Het waterpeil moet naar beneden. We willen geen nat land hebben, anders kunnen we niet op tijd maaien.” Zolang er nog verschillende belangen zijn kan het waterschap niets anders dan hier een middenweg kiezen.”

 Het Reestdal is nog steeds te droog. Er wordt al jaren over gepraat om dit probleem nou echt eens aan te pakken. Gaat er in de komende jaren iets gebeuren op het gebied van waterbeheer? Tenslotte zijn de graslanden aan de Reest voor het grootste deel in bezit van de beide provinciale landschappen.

“Overijssel is nogal een landbouwminded provincie,dus het provinciebestuur zal niet tot het uiterste willen gaan om de boeren uit het Reestdal weg te krijgen .Het is trouwens heel vaak op basis van vrijwilligheid als een boer zich laat uitkopen. Er zijn nu ook wel agrariërs die wel weg willen om op een andere plaats te boeren, maar er moet wel geld tegenover staan. Dat is nu wel een probleem, maar er gaat nu een wettelijke ruilverkaveling spelen en dat is een mooi instrument zijn om je natuurdoelen te realiseren .Een beetje slimme boer had dertig jaar geleden al in de gaten dat er in het Reestdal geen toekomst lag voor zijn bedrijf, die hebben zo langzamerhand alles al verkocht langs de Reest en hebben op een andere plek in de regio hun bedrijf voortgezet. De Reest heeft inderdaad voor natuurdoelen een veel te laag peil, maar dat gaat in de naaste toekomst dus wel veranderen. De Europes Unie heeft richtlijnen voor waterbeheer opgesteld en daar moet het waterschap zich ook aan houden. Het waterschap heeft op 37 punten meetpunten in de Reest gerealiseerd. Daar wordt nu een zogenaamde nulmeting gedaan. Het was helemaal niet bekend hoeveel water er door de Reest stroomt, hoe hoog en hoe laag de beek af en toe staat,wat de stroomsnelheid is, enz, Met die gegevens, gekoppeld aan grondkaarten en hoogtelijnenkaarten, maar ook grondwatertrappenkaarten gaan ze nu een model opstellen voor het hele Reestgebied. Er wordt uitgegaan voor het meest optimale voor de natuur, maar dan wel zo dat wegen,bebouwing e.d .daar geen last van zullen ondervinden. In de praktijk zal dat betekenen dat het winterpeil tientallen centimeters omhoog zal gaan .Ik denk dat het niet lang meer gaat duren”

Dus straks ook weer ondergelopen hooilanden in de middenloop van het beekdal en niet meer alleen tussen IJhorst en Meppel?

“Ja, maar zo was het eerder ook al. Als je oudere mensen vraagt, weten ze dat nog erg goed. Het is ook belangrijk, dat de Reest ’s winters hoog staat en dat graslanden regelmatig onder water staan. In de zomer moet je wel een dusdanig peil hebben zodat je de gebieden kunt beheren. Er is nu volop ontwikkeling. Het heeft wel erg lang geduurd. De eerste aankopen dateren uit de jaren zestig. We zijn nu vijftig jaar verder en nu pas gaat er echt iets gebeuren. De kaderrichtlijnen water van de EU versnellen dit proces wel. En we hebben nu één waterschap(Reest en Wieden), dat was vroeger ook wel anders. De naam van het waterschap is zelfs aangepast aan de Reest. Denk nu niet, dat dit alles volgend jaar al gerealiseerd is, ambtelijke molens malen langzaam en er moet ook nog grond verworven worden in het Reestdal.

 Het Reestdal is een oud cultuurlandschap. Het ziet er op veel plekken uit alsof je door de jaren vijftig loopt. Dat vergt een bepaald manier van beheren.

“Ja, maar vergeet niet dat er ook een heleboel is verdwenen. We hebben in de buurt van Den Oosterhuis een ruilverkaveling gehad, als je ziet op oude kaarten wat er aan houtwallen, akkertjes en graslandjes allemaal verdwenen is .In de jaren vijftig zijn er nog complete essen afgegraven. In grote lijnen is het gebied  nog wel in takt ,maar op detail is er veel weg. Onze doelstelling is :behoud wat je hebt. Een mooi voorbeeld is dat wij onze hakhoutbosjes ook als hakhoutcultuur in stand houden. Hier in de buurt hebben we veel van die bosjes in beheer. Het Drents Landschap bijvoorbeeld heeft gekozen om dit niet meer te doen. Ze laten het hakhout voor wat het is en laten zo’n bosje gewoon uitgroeien tot een bos. Dat is een duidelijk verschil in beheer. Daar kun je voor kiezen. Je ziet in deze bosjes bijvoorbeeld de eikenstoven minder worden, dat het regeneratievermogen van de eiken minder wordt,dat door de verminderde luchtkwaliteit soorten als hulst, berk en vogelkers hun kansen pakken. Allemaal soorten die wij er niet in willen hebben. Hakhoutperceeltjes werden van oudsher schraal gehouden. Alles wat los zat of op de grond viel werd eruit gehaald en gebruikt. Er kwam erg weinig humus in .Naarmate deze bosjes meer verruigen wordt de bodemlaag rijker en komen er andere soorten in zoals varens en hulst. Deze bosjes zijn dus erg gecultiveerde landschapselementen. Een mooi voorbeeld waaruit blijkt dat het Reestdal geen natuurgebied is, maar een oud cultuurlandschap met hoge natuurwaarden. Ecologisch heb je misschien meer natuurwaarden in een opgaand bos, maar hier kiezen we dus voor de cultuurhistorie en heeft de natuur even geen prioriteit. Natuurlijk profiteren er ook soorten van deze kleine bosjes. Reewild en dassen zoeken er dekking en rust. Maar voor insectensoorten en bosvogels bijvoorbeeld is dit biotoop minder geschikt. De heideveldjes in het Carstenbos zijn ook voorbeeld van cultuurlandschap. Dat is voor ons zo veel inspanning om die in stand te houden, daar hebben we ervoor gekozen om de heide maar te laten voor wat ie is. Dat wordt dus bos. Dit in tegenstelling tot de Haardennen, want daar doen we wel aan heidebeheer.

 Is het beheer van een cultuurlandschap alleen maar behouden ?

“Nee,het is ook een zaak van ontwikkelen. Een voorbeeld is “Vipera verbindt”. Hier hebben we gekozen om bos te kappen en het terrein weer de kans geven om zich te ontwikkelen tot heideveld. De schraalgraslanden aan de Reest zijn op een heleboel plaatsen nog niet in hun eindstadium. Ze zijn nog te rijk en moeten in de komende jaren nog veel schraler worden. Maaien en afvoeren. Maaien en afvoeren. Dat is het beheer. We zijn nog niet aan onze taks wat betreft de grondverwerving. Dus langs de Reest willen we nog een heleboel landerijen aankopen wil je de ecologische hoofdstructuur gesloten hebben. Dat geldt vooral voor het Reestdal voorbij IJhorst. Daar valt nog heel veel te ontwikkelen. Verder doen we aan landschapherstel. We leggen nieuwe houtwallen en singels aan op plekken waar ze vroeger verdwenen zijn”

 Er is ook nieuwe natuur in het Reestdal. Op een aantal plekken zie je wat men tegenwoordig “natuurontwikkeling” noemt.

“Op het Katingerveld hebben we een paar jaar geleden een stukje heide geplagd,een strook  bos gekapt en voortplantingsbiotopen voor amfibieën gerealiseerd. We hebben de afgelopen jaren een aantal poelen voor de boomkikker gegraven. Rondom die poelen is o.a. meidoorn en sleedoorn aangeplant. Dat is door de natuurwerkgroep gedaan. De hydrologie (waterbeheer) achter in de Haardennen is verbeterd. Het water liep daar steeds weg. Er zijn stuwtjes geplaatst,zodat het gebied ,s winters natter blijft. In de lagere moerassige delen ontstaan nu een moerasbos, daar zie je het riet, els en wilg opgroeien. Dat laten we zo. Er is een deel rabattenbos ingeplant en dat sluit mooi aan bij de rest. Dat wordt een hakhoutbosje en als de tijd rijp is wordt dat elzenhout om de zoveel tijd gekapt. Langs de Haarweg,richting de boswachterij Staphorst is een stuk landbouwgrond ingericht als natuur. Dit is voor een deel water en moet straks ook bestaan uit heide en bos. De grootste opgave ligt in de Vledders, daar mogen we 200 ha landbouwgrond omvormen tot natuur. Dat wordt in de toekomst een moerasachtig gebied,,maar zolang daar alle grond nog niet verworven is kunnen we nog niet verder. We gaan nu keukentafelgesprekken met de boeren houden om te kijken wat er mogelijk is. Er is in ieder geval geld beschikbaar gesteld. Het is belangrijk om de mensen in een één op één situatie te spreken. Doe je dat niet en voer je alleen maar een soort klapstoelbeheer,dan ben je veel te afwachtend en gebeurt er verder niets”

 In 2005 vond er een groot opgezet faunaonderzoek plaats in het Overijsselse deel van het Reestdal. We zijn nu vier jaar verder. Wat heeft dat voor het beheer opgeleverd?

“Ten eerste natuurlijk een hele schat aan informatie. De adviezen die het rapport gaf waren voor ons ook waardevol. Bijvoorbeeld in het hooilandbeheer. Voor vlinders en libelles is het heel belangrijk, dat er randen blijven staan. Nu is dat inmiddels verplicht in de subsidieregeling, je moet 5 tot 10% laten staan. We deden dit ook al, we gingen nooit tot het uiterste. Neem het slootonderhoud. Voorheen werd de hele sloot schoongemaakt, nu wordt de sloot aan één kant geschoond en blijft de rand aan de overkant gewoon staan. Gunstig voor vlinders en andere insecten, want er staan vaak nectarplanten. Na twee jaar pakken we dan de andere slootkant. We hebben dus de boomkikkerpoelen aangelegd. Er zit nog geen boomkikker in, maar de poelen leveren nu al veel diversiteit op. Een van de aanbevelingen in het rapport was het aaneenschakelen van alle kleine heideveldjes, om zodoende meer ruimte te creëren voor reptielen als de adder. We hebben boommarterkasten opgehangen rond IJhorst Verder worden alle waarnemingen vastgelegd. We hebben daar een mooi computerprogramma voor. Iedereen kan meldingen doen bij ons en ik krijg van mensen binnen de nwg de Reest ook regelmatig meldingen van waarnemingen”

In de afgelopen jaren is er veel studie gedaan naar natuurwaarden van het Reestdal, maar er komt ook steeds meer aandacht voor de cultuurhistorische aspecten van het beekdal. Mens en natuur hebben samen vorm aan het Reestdal gegeven. Onmisbaar in het landschap zijn de boerenerven en de boerderijen. In dit interview vertelt Albert Dragt over de betekenis en geschiedenis van de boerderijen in het Reestdal.
Er staan prachtige monumentale boerderijen in het Reestdal.Is daar veel over bekend?
“In het Reestdal bestaan grote verschillen tussen boerderijen. Benedenstrooms zie je boerderijen met grote woonhuizen en hoe verder je stroomopwaarts komt , des te kleiner de boerderijen worden. Dat heeft te maken met de vruchtbaarheid van de grond. In de benedenloop is de grond veel vruchtbaarder dan in de bovenloop.

Daar ontstonden dan ook de grote landgoederen. Zo rond 1100 al was er in het benedenstroomse gebied al bewoning. Het gebied is er weidser, verderop is het Reestdal veel smaller. Dat komt door de zandruggen , die liggen vrij dicht aan de Reest, daar heb je een heel smal dal.”
 
 Liggen er bij De Wijk en IJhorst geen zandruggen?
“De essen  van Dunningen en van Dickninge waren zandruggen die vroeger al werden bebouwd. Op het lage land kon je niets verbouwen, want dat was te nat. Tot aan de rand van het dal stond vroeger alles onder water. Dat water stroomde naar Meppel, maar dat kon niet zo snel worden afgevoerd.

Het hoge water nam ook bezinksel mee, zodat de grond vruchtbaar werd. Er werd vaak twee keer geoogst. Op andere plekken was dat vaak niet mogelijk. De boerderijen hadden vaak veel vee. Tussen 1850 en 1920 zijn veel boerderijen verbouwd. Dat kun je vooral in De Wijk zien. Tot aan ’t Ende en de Bloemberg zie je dat bij veel boerderijen een voorhuis werd gebouwd.

Mooie voorbeelden zijn De Haalweide en ’t Ende. Een hele mooie boerderij is De Hof. De boeren wilden  laten zien dat ze het goed hadden. De tuin werd aangelegd,  je kon zien dat er een boer met aanzien woonde. Er stond ook vaak een bruine beuk in de tuin, dat was een teken van welstand. Toen Dickninge nog een klooster was, stond er een grote boerderij.

De woeste gronden daar in de buurt zijn allemaal ontgonnen door de monniken. Die hebben een groot aandeel gehad in de ontwikkeling van het Reestdal. En dan niet alleen op die plek, maar ook tot in de buurt van Avereest aan toe. De Havixhorst was vroeger ook een boerderij, een riddergoed, er stond een huis met een trapgevel, dat is niet het huis dat er nu staat.

Verder had je nog De Lokkerij, ook wel Klein Havixhorst genoemd , de Lindenhorst, de Braamskamp, de Schiphorst en nog veel andere grote boerderijen.”
 
 Waar leefden die boeren van ?
“Vooral van de veeteelt. De Wijk stond bekend om zijn stamboekvee. Dat vee was in heel Europa bekend. Meppel is rijk geworden door de handel in boter. Er werd trouwens ook vis gevangen in de Reest. Bekend zijn de zogenaamde “aalstallen” . Deze kwamen o.a. voor bij De Havixhorst en bij ’t Ende.

Daar werd met fuiken paling gevangen. ’t Ende is vaak verbouwd, eind 19de eeuw is dat voorhuis er neergezet. Die boerderij is vierhonderd jaar in dezelfde familie gebleven. Je kunt bij deze boerderij goed “de staart” zien. De oude boerderij bevindt zich tussen het voorhuis en de staart. De boerderij staat met het achtereinde naar de weg gericht. Vanuit het woonhuis hadden de bewoners dan uitzicht op de Herenweg richting IJhorst.

Men wilde op die manier laten zien “kijk, hier woon ik”. De es  van ’t Ende is veel hoger geweest. De es is voor het grootste deel afgegraven. Het zand is gebruikt voor de aanleg van het Wilhelminapark in Meppel. In 1792 was ’t Ende  al een boerderij met veel bezit: 30 stuks rundvee, 100 schapen, 90 varkens en 5 paarden. Dat was een grote boer voor die tijd. Vroeger bestond De Stapel maar uit vier boerderijen, t Ende was nummer vijf.
Bekend is ook de Dunninger-es, daar ligt een laag bouwgrond op van zestig tot tachtig centimeter, dat komt in het Reestdal nergens voor. Dat zegt genoeg over de ouderdom van zo’n es, want elk jaar werd de es door de mest uit de potstal iets hoger. De havezathe die daar gelegen heeft , daar is niets meer van over. Nu ligt op die plek een stuk bos, dat aan de Reest grenst. Niemand weet precies waar de havezathe heeft gelegen. Bij de Respers, in de buurt van de Haalweide, heeft vroeger ook een havezathe gelegen, maar ook die plek is niet bekend.”
 
 Hebben de boerderijen in het Reestdal ook bepaalde kenmerken ?
“Jazeker, het zijn vaak boerderijen van het zogenaamde hallentype. De gebinten werden gemaakt van eikenhout. Bij de boerderij stonden grote eiken in de eikengaarde en die leverden het hout. In de houtwallen stonden ook grote eiken die geschikt waren voor houtopbrengst.

Zo’n houtwal werd dan om de tien of twaalf jaar afgezet en van het hout werd dan gereedschap of palen gemaakt . En de grote eiken lieten ze dan lang staan voor het leveren van gebinten. Die eiken die ze nodig hadden waren wel meer dan honderd jaar oud. Met een dissel, een bijl die dwars op de steel stond, werden ze dan beweekt. De gebinten werden vaak op een kei gezet.

Bij de eerste boerderijen die men bouwde werden de gebinten in gegraven, maar die boerderijen zijn later allemaal ingestort. Later werden de gebinten op de veldkeien neergezet. Dan had je minder kans op het wegrotten van het hout. Bij ’t Ende kun je dit heel mooi zien. Een hallenboerderij bestond dus uit een geraamte van gebinten. De hoofdgebinten stonden niet aan de zijkant van de boerderij, die stonden meer naar binnen gericht.

Vroeger werden de muren gemetseld met twijgen en leem. Buiten de gebinten had je dan de stallen. De koeien stonden dan met de kop naar de deel. Aan de ene kant had je vaak de koestal en aan de andere kant de varkensstal, de paardenstal of de stal voor het jongvee. In het midden had je de deel. Deze ruimte was vaak verschillende ingericht.

Er waren boeren die op de deel het hooivak hadden, maar het hooi werd ook wel opgetast in de staart van de boerderij. In de staart had je ook vaak de potstal. De bodem van de deel bestond uit leem. In het voorjaar werd de deel opgeknapt en weer mooi vlak gemaakt. Aan de achterkant van de boerderij was een grote baander.

Een baander bestond vaak uit twee delen, een onder- en een bovenbaander. Het was een grote hoge deur waar paard en wagen geladen met hooi in kon rijden. Je hebt ook zijbaanders. Boven de koestal had je de hilde. Daar werd vaak het gereedschap opgeborgen. Daar zat het kippenhok op, maar ook het kamertje van de knecht.”
 
 
Bestaan al die kleine esgehuchten al lang?
“Ja, de boerderijen van Den Huizen worden bijvoorbeeld al in 1180 genoemd. Toen hebben er waarschijnlijk twee boerderijen gestaan. Vroeger liep er een weg achter langs de es. Dat pad liep helemaal rond tot aan wat nu de Meppelerweg is. Daar gingen de boeren langs naar het land. Die weg was mandelig, die werd door meerdere boeren gebruikt.

Rabbinge is ook een hele oude nederzetting, het is niet precies bekend hoe oud, waarschijnlijk van rond 1600. De boerderij waar nu de familie Rabbinge woont is van 1883. De Wildenberg is weer een aparte plek, die hoort niet bij Rabbinge. Er staat maar één boerderij, die waar nu de familie Blanksma woont. In de 17de eeuw al woonde daar de familie Takken.

Zo rond 1900 heeft de familie Zanting zich daar gevestigd. Men beweert dat het vee van de familie Takken een keer bezweken is aan een longziekte of aan miltvuur. Dat was erg besmettelijk. Op de plek waar het vee dan werd begraven mocht niets worden verbouwd. Er mocht wel bos aangeplant worden. Dat bosje is nog te vinden in het gebied Takkenhoogte.

Bij de Wildenberg spreken we van zwermhoevelandschap. Dat is bij Rabbinge ook het geval. Kampenlandschap wordt het ook wel genoemd. Den Huizen en Oud-Avereest zijn echte mooie oude esgehuchten, net als de Bloemberg en de Pieperij.. Men denkt dat Rabbinge een verbastering is van Rabberink een familienaam van Friese afkomst. Rabbinge ligt rondom een zijdalletje van de Reest, de zogenaamde Zwarten Kaat.

In dat natte gebied komt nu de boomkikker voor. Dat moeras is daar veel groter geweest. Mijn grootvader heeft dat allemaal nog ontgonnen. Als je via de es naar de Holtberg loopt, dan heb je daar een steilrand. Vroeger liep dat allemaal tot aan het moeras toe door, maar daar is heel veel afgegraven. Op Rabbinge heb je erg mooie en oude essen.

Mijn grootvader verbouwde er haver, rogge en aardappelen. Daarna werd het allemaal gras en nu staat er gerst en rogge op.  Rabbinge had weinig madelanden, natte landen langs de Reest.
Vanaf de Holtberg heb je een mooi uitzicht op Balkbrug en voorbij de Holtberg heb je een mooi zich op Den Kaat. Nu heeft het Drents Landschap in dit gebied een aantal poelen gegraven om het leefgebied van de boomkikkers te verbeteren. De bosjes die je hier aantreft zijn in de 19de eeuw aangeplant door Drentse boscommissies die bossen aanplantten op ongeschikte landbouwgronden.”