Ook zo begaan met de achteruitgang van de biodiversiteit in ons land ? Of met het verdwijnen van talloze insectensoorten ?  Heb je zin om hier iets aan te doen, ook al is je bijdrage erg klein? Heb je een tuin ? Misschien een groentetuin? Of nog mooier:  een heleboel ruimte om je huis ? Dan ligt hier je kans !  Zaai  dan in de periode mei tot juli/begin augustus boekweit op een plekje waar je toch niet zoveel mee doet.  Je  doet de insectenwereld een groot plezier door dit rijk bloeiende gewas te zaaien. Boekweit is (nog) niet overal te koop, maar een beetje online rondkijken en je kunt het zo bestellen. 

Waar kun je tijdens een wandeling door het Reestdal boekweit zien ? 

Tegenwoordig op steeds meer plekken, maar vooral rondom Oud-Avereest.  Samen met Landschap Overijssel zaait natuurwerkgroep de Reest (Dedemsvaart/Balkbrug)  ieder voorjaar stroken met granen, boekweit, akkerranden en natuurakkers in. Op een mooie bolvormige es (  langs het graspad dat van de begraafplaats richting Den Westerhuis loopt) kom je dit tijdloos paradijsje tegen. Infopaneeltje vertellen je o.a, over spelt, huttentut, zomertarwe, natuurakkers en natuurlijk boekweit. Let op warme  zonnige dagen eens op het insectenleven dat door de nectar en het stuifmeel van het wit bloeiend gewas en andere bloeiende planten wordt aangetrokken.

Strook boekweit in bloei (rechts) naast bloemrijke akkerrand op Den Westerhuis

Boekweit wint aan populariteit 

Als je fietsend en/of wandelend goed om je heen kijkt zie je een positieve kentering in het beheer van bermen en akkerranden: ze worden kleurrijker. Hadden nog niet zo lang geleden veel bermen een grasmat die de vergelijking met die van stadion De Kuip kon doorstaan, nu zie je steeds vaker bonte niet (of laat) gemaaide bermen met klaproos, margriet, kamille, slangenkruid en nog veel meer. Vaak vind je tussen die rijkbloeiende kruiden ook boekweit. Nog beter: veel gemeenten gaan over tot ecologische bermbeheer. Niet zaaien, maar door verschraling ( maaisel afvoeren)  bloemrijke bermen ontwikkelen. In de biologische landbouw neemt boekweit vaak een belangrijke positie in.  Van de oogst van  boekweitgrutten (zaadjes) maak je prima pannenkoekmeel, bloeiende boekweit trekt enorm veel insecten. Zie reportage op RTVDrenthe.

boekweit zaadjes op de hand

Boekweit werd vroeger veel verbouwd 

 De wetenschappelijke naam is Fagopyrum, letterlijk vertaald: beuktarwe. In het Nederlands wordt tarwe ook wel weit genoemd. Dan is de naam boekweit snel verklaard.

In het midden van de 19^e eeuw besloeg boekweit 8% van het landbouwareaal in ons land. In een reisverslag uit 1842 wordt een beschrijving van het landschap in de omgeving van Hardenberg en Uelsen gegeven:

”Afwisseling van allerlei kleuren, golvende korenakkers, sneeuwwitte boekweitvelden, weidelanden, bosschen…………..”  Boekweit heeft in het verleden dus een grote populariteit gekend. Tijd voor een update !

Akker met boekweit bij molen Balkbrug

Boekweithoning 

Voor de “gewone” boeren was boekweit een uitkomst. Het gewas was makkelijk te verbouwen, als alles meezat. Het leverde meel op, dat geschikt was om er pap en pannenkoeken van te maken. Bovendien waren de bloemen erg rijk aan nectar en dat leverde boekweithoning op. Na de tweede wereldoorlog verdween het gewas snel van het toneel. Doordat de opbrengst van graangewassen als tarwe en rogge snel steeg, ging het met de boekweitteelt in ons snel bergafwaarts.

Boekweit heeft prachtige rode stengels

De plant

Boekweit is geen graan. De plant hoort bij de familie van de duizendknoopfamilie, net als perzikkruid en varkensgras. Het is een eenjarig gewas met een holle recht opgaande rode stengel,  die zich sterk kan vertakken. De bladeren zijn hartvormig. De wortel is een penwortel. De bloemen zijn wit tot roze en zitten in groepjes bijeen. Ze bevatten veel nectar en trekken daardoor veel insecten aan.

Boekweit in bloei in het Reestdal

Boekweit wordt gezaaid als de kans op nachtvorst voorbij is. De bloei kan al zes weken na het zaaien beginnen. De eetbare zaadjes zitten aan dunne steeltjes, die als ze rijp zijn, gauw loslaten. De vorm van de zaadjes lijkt erg op beukennootjes. Producten, gemaakt van boekweitzaden bevatten geen gluten. De plant voelt zich erg goed thuis op niet of matig bemeste losse grond. Omdat de plant een penwortel vormt moet de bouwvoor goed losgemaakt worden. Dat gaat tegenwoordig natuurlijk machinaal en heel makkelijk,  vroeger moest er op de akker flink diep geploegd worden. “Boekweit wordt verbouwd op paardenzweet” schijnt een veelgehoord spreuk te zijn geweest. Boekweit heeft een groeiperiode van ongeveer 3 maanden en is erg kwetsbaar. De plant is gevoelig voor nachtvorst, harde wind en slagregens of hagel. Er gingen in de vorige eeuw dan ook veel oogsten verloren. Boekweit werd toen ook wel “Jammerkoren” genoemd.

Boekweit zaai je in vanaf half mei met weinig kans op nachtvorst

 Teelt

Grote delen van noordoost Overijssel bestonden ooit uit zandgrond en hoogveen. Niet erg geschikt om er te wonen, want zandgrond was niet vruchtbaar en op het hoogveen kon je niets verbouwen. Het enige gewas, dat nog wat mogelijkheden had was boekweit. In het hoogveen werden greppels gegraven om het veen te ontwateren. Het materiaal uit de slootjes werd dan op de tussenliggende stroken gegooid en op een gunstig moment in de brand gestoken. Dit gebeurde na de winter in de periode van maart tot mei als de bovenlaag genoeg was ingedroogd. Er zijn historische bronnen, die melding maken van enorme veenbranden met rookwolken, die zo heftig waren, dat ze in de omgeving de zon verduisterden. Als de bovenste laag van het veen was verbrand en afgekoeld werd er boekweit in de vruchtbare as gezaaid. Toen het hoogveen in ons land verdween, bleef er van de boekweitteelt niet veel meer over, hoewel er ook op de hogere zandgronden nog wel boekweit werd verbouwd.

Toepassing in de keuken

Boekweitproducten werden vooral in de armere streken van ons land gebruikt bij het bereiden van gerechten. Van de gepelde zaadjes (de grutten) kon je pap maken. De grutten werden geweekt, gekookt en gecombineerd met karnemelk. Boekweitmeel was niet geschikt om er brood van te bakken, maar je kon het wel toevoegen aan tarwemeel. Het meel werd vaak gebruikt om er lekkere pannenkoeken van te bakken, maar dan ook weer in combinatie met rogge- of tarwemeel. Het werd ook gebruikt om balkenbrij en andere vleeswaren mee aan te vullen. Dan ging het vaak om kwalitatief minder vlees, zoals de kop of andere organen. Tegenwoordig zijn er nog steeds boekweitproducten te koop, op het internet is hier veel informatie over te vinden. Zo zijn er bedrijven die glutenvrije boekweitproducten leveren onder het SKAL keurmerk. (zemelen, grutten, meel,e.d.)Boekweitzaden worden ook in vogelvoer verwerkt.

Zaailingen van boekweit

Gezond

Eiwitten in onze voeding leveren belangrijke bouwstoffen voor het menselijk lichaam. Een eiwit is opgebouwd uit een groot aantal aminozuren, waarvan speciaal het aminozuur lysine de groei en instandhouding van het lichaam bevordert.  Bij granen bestaat een uitgesproken tekort aan lysine, boekweit daarentegen bezit een hoog gehalte aan lysine, terwijl de verdere aminozuur-samenstelling zo gunstig is dat het boekweit-eiwit een waarde heeft die bijna net zo groot is als die van de beste dierlijke eiwitten, zoals melk- en vleeseiwit. Het eiwitrendement van boekweit is veel hoger dan dat van granen.  Boekweit heeft ook als voordeel dat het glutenvrij en daardoor geschikt is voor mensen met glutenallergie. Boekweit is daarnaast  rijk aan belangrijke mineralen en andere gezonde stoffen zoals rutine. Van rutine is bekend, dat deze stof een versterkende werking heeft op de wanden van bloedvaten. Boekweit dus als belangrijk ingrediënt om je lijf gezond te houden. Natuurlijk is er veel blablabla en allerlei onzin te vinden op talloze gezondheidssites, maar de gezonde eigenschappen van boekweit worden zo vaak door geloofwaardige instituten genoemd, je kunt er van uit gaan dat het allemaal klopt

De kneu houdt van boekweitzaadjes

Eerst de bijen, dan de vogels 

Sinds de alarmerende berichten over de achteruitgang van de insecten is het inzaaien van bloemrijke akkerranden en natuurakkertjes populair. Zoals eerder vermeld, ook op het gebied van bermbeheer gaan we in ons land de goede kant op. Het is niet zeker of dit alles direct effect heeft, maar stilzitten is ook geen optie. Van boekweit is bekend dat het veel nectar en stuifmeel produceert. De plant trekt veel bijen, vlinders en zweefvliegen. Als boekweit uitgebloeid is moet je het laten staan. De zaadjes vallen op de grond en de plant vergaat. In de herfst en winter zal de boekweit veel zaad etende vogels trekken: putter, vink, kneu, groenling ,enz, je doet ze er een groot plezier mee ! En  vergeet de kleine zoogdieren ( muizen bijvoorbeeld) niet.

Ook in de groentetuin 

Heb je een groentetuin, zaai daar dan in het voorjaar/de vroege zomer een paar m2 meter boekweit. Goed voor de biodiversiteit in de tuin. Zweefvliegen en bijen die op de bloeiende boekweit afkomen helpen je ook bij de bestuiving van tomaten, bonen, courgette, komkommer en nog veel meer.

Boekweit in de groentetuin

Landschap Overijssel en Het Drentse Landschap bezitten aan weerszijden van de Reest meerdere essen waarop winterrogge wordt gezaaid. Het zaaigoed bevat ook een mengsel van o.a. korenbloem en klaproos. Winterrogge hoort in het Reestdal thuis. Vroeger werd het door de boeren verbouwd.

De winterrogge aan de Drentse kant van de Reest is eerder ingezaaid. Op de essen komen de kiemplantjes boven de grond. Straks gaat dat ook aan de Overijsselse kant gebeuren.

Infopaneeltjes

Landschap Overijssel verbouwt ieder jaar oude landbouwgewassen in de buurt van Oud-Avereest. Dat gebeurt in samenwerking met de natuurwerkgroep de Reest. Deze natuurbeschermingsvereniging heeft een aantal jaren geleden vier infopaneeltjes gemaakt over winterrogge, spelt, boekweit en haver. Landschap Overijssel gaat op drie locaties deze gewassen inzaaien. De natuurwerkgroep plaatst daar infopaneeltjes in het voorjaar van 2016.

Zaaien vanuit de hand

Op dinsdagmorgen 27 oktober  werden twee gewassen met de hand ingezaaid. Dat gebeurde op een es die de naam Zuidberg draagt. De oude bolvormige akker ligt op een zandkop aan de rand van het Reestdal grenzend aan het Kerkenpad tussen de Reestkerk en het bruggetje over de Reest. Twee vrijwilligers van de natuurwerkgroep en een medewerker van Landschap Overijssel zaaiden op de eeuwenoude es winterrogge en spelt. In het voorjaar van 2016 worden haver en boekweit ingezaaid, maar dan op een andere plek.

Deze korte video laat zien hoe de akker wordt ingezaaid.

Akkeronkruiden 

In het verleden zijn de vier gewassen al eens in stroken naast elkaar ingezaaid. Dat gebeurde ook op de Zuidberg. Veel wandelaars bekeken de paneeltjes en maakten er foto’s van de akkeronkruiden tussen het graan.

Half juli nadert de oogstijd van wintergranen rogge en spelt.  De winterrogge heeft het dit jaar prima gedaan. Het graan heeft de typische goudgele kleur. De aren zien er goed uit, mooie volle korrels wachtend op de oogst. Die op deze akker overigens niet komt! Net als spelt mag het graan blijven staan. Hier heeft het een educatieve functie en mag de es dienen als wildakker. Het verschil tussen de korrels van winterrogge en spelt is nu goed te zien. De korrels van spelt zijn groter en ook grover dan die van de winterrogge. Net als vorig jaar doet spelt het op deze akker ook minder goed dan de rogge. De haver is volledig overwoekerd door bladrammenas. Maar de strook boekweit is een lust voor het oog. Het gewas staat nu prachtig in bloei en trekt veel insecten aan. De bloemen zijn lichtroze en wat opvalt zijn de lange rode stengels. Infopaneeltjes langs het pad geven info over deze vier gewassen op De Zuidberg.

Voor de foto’s uit 2010, klik hier: http://en.fotoalbum.eu/reestdalalbum/a609785

De akker ligt langs het veel bewandelde kerkenpad .Het is nu al een prachtig gezicht hoe de gewassen, die in vier stroken van 6×100 meter zijn ingezaaid, zich ontwikkelen. Veel wandelaars blijven nu al staan kijken. De natuurwerkgroep financiert dit project uit de opbrengst van de verkoop van openhaard hout. Tijdens de winter wordt door de werkgroep landschapbeheer gewerkt in de reservaten van Landschap Overijssel. Amerikaanse vogelkers wordt verwijderd,elzensingels worden afgezet,opslag wordt verwijderd,enz. Dit alles levert veel brandhout op. Als wederdienst mag de natuurwerkgroep de opbrengst zelf houden. Een deel van dit geld worden besteed aan het algemene belang. Met dit project hoopt de natuurwerkgroep de belangstelling voor (oude) landbouwgewassen te stimuleren.

 essen

In de Middeleeuwen al werden deze dekzandruggen door de boeren als kleine akkertjes gebruikt. In het Reestdal worden deze akkertjes essen genoemd. Er zijn er veel verdwenen,maar gelukkig zijn er ook nog veel over. De meeste essen aan de randen van het Reestdal zijn in beheer van Het Drents Landschap of Landschap Overijssel. Deze beide organisaties beheren het Reestdal,zoals dat een kleine honderd jaar geleden nog gebeurde. Op de meeste essen wordt winterrogge verbouwd, een gewas dat in het Reestdal eeuwenlang is verbouwd.

 landbouwgewassen

 Voor landbouwgewassen (en vooral de oude) is tegenwoordig niet zo veel belangstelling meer. Door de opkomst van de biologische landbouw is er misschien wel een kentering gaande, toch is de kennis over granen bij de gemiddelde Nederlander erg beperkt. We eten wel de producten,maar zijn weinig geïnteresseerd in de herkomst. Wie kan rogge nog van tarwe onderscheiden? Of haver herkennen? Weet iemand nog wat spelt is?

 vier gewassen

Landschap Overijssel heeft in samenwerking met natuurwerkgroep de Reest uit Balkbrug/Dedemsvaart op de Zuidberg vier gewassen ingezaaid. De natuurwerkgroep plaatst binnenkort op deze locatie vier kleine infopanelen,waarop wetenswaardigheden staan van de ingezaaide gewassen. In het afgelopen najaar werden winterrogge en spelt ingezaaid, in april haver en in de tweede helft van mei boekweit.